Ш. Қанайұлы «Зар Заман», С. Аронұлы «Сүйінбай мен Қатағанның айтысы», М

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 22–24, 63–68-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 14, 42–57, 79, 188–193-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 60–81-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 122–136, 259–266, 270-беттер

Негізгі ұғымдар

• Зар заман поэзиясы – XIX ғ. отарлау кезіндегі елдің қайғысын, заманның азғанын жырлаған ақындар (Шортанбай, Дулат, Мұрат).
• Шортанбай Қанайұлы (1818–1881) – үш зары бар: «Зар заман», «Бала зар», «Өлер зар».
• Дулат Бабатайұлы (1802–1874) – зар заман ақыны, Шығыс Қазақстанның Аягөз ауданында туған.
• Мұрат Мөңкеұлы (1843–1906) – Қызылқоғада (қазіргі Атырау облысы) туған, «ақын бала» атанған.
• Айтыс – екі ақынның өлеңмен сөз жарысы.
• Толғау – өмір, қоғам, адам туралы ақыл-өсиет айтатын жанр.
• Сүйінбай Аронұлы (1815–1898) – ақын, айтыс шебері; Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылында туған; Жамбыл оны ұстаз тұтқан («Менің пірім – Сүйінбай»), М. Әуезов «айтыс өнерінің алтын діңгегі» деп атаған.
• Нысанбай Жаманқұлұлы (1822–1883) – ақын, жырау; Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы Шеңгелсай деген жерде туған.

Теория

Шортанбай, «Зар заман». Лирика-философиялық толғау; автор бейнесі – лирикалық кейіпкер, халық атынан сөйлейтін бақылаушы әрі айыптаушы. Көңіл күйі – үрей мен мұң: шумақтар «қорқамын» сөзімен аяқталады (эпифора). Ақын бірлікті, жерді, тілді, дінді, салтты сақтауға шақырады. Ертеде әлсіздер күшті, күштілер қор болды – «төңкерілген дүние» антитеза арқылы беріледі: «әуелгі қорлар зор болды». «Заманақыр» – ақырзаман туралы метафоралық ұғым.

Сүйінбай Аронұлы, «Сүйінбай мен Қатағанның айтысы». XIX ғ. ортасында Орман хан Ыстықкөл жайлауында ас береді, қазақ жағынан Тезек төре ақын, әнші, балуандарымен шақырылады.

• Басталуы: манап Бәйтік Сүйінбайды сұрайды; ақын жиынға сәлем береді.
• Байланысуы: Бәйтіктің артынан Қатаған шығып, Сүйінбайға шабуыл жасайды.
• Шиеленісуі: Қатаған Сүйінбайды «жатаған», «боз жапалақ» деп кемітеді; Тезек төре алаңдайды.
• Шарықтау шегі: Бөлтірік шешеннің демеуімен Сүйінбай жауап береді, Қарасай батырды, Үйсін, Албан, Суан, Арғын руларын атайды.
• Шешімі: Жантай батыр «Сен жеңдің! Қатаған жеңілді» дейді. Қатаған – мақтаншақ, тәкаппар, сатиралық бейнеге жақын; Сүйінбай – сабырлы, халық атынан сөйлейтін қаһармандық бейне. Айтыста зілді кекесін (сарказм) қолданылады.

Мұрат Мөңкеұлы, «Үш қиян», «Сарыарқа». Тақырыбы – Ресейдің отарлау саясаты және атақонысынан айырылған елдің қасіреті. Идеясы: жер тағдыры – ел тағдыры. Толғау «заманнан заман оралған» сарынымен басталып, туған жерінен кеткен Асанқайғы, Қазтуған, Орақ, Мамай, Телағысты атайды. Үш қиян: Еділ (қанды), Жайық (майлы), Маңғыстау (шаңды). Пафосы – қайғы мен ашу; рефрен: «адыра қалғыр» (құрып кеткір). «Сарыарқада» бай тұрмыс суреті: эпитеттер («қызыл шай, жез самаурын, алтын кесе, күміс қасық», «алмамойын», «қиғаш қас»), теңеулер («шалқар көлдей», «суы шайдай»), рефрен «Алланың құлы болсаң, бізге күлме». Мұрат шығармаларында 150-дей жер және 300-дей кісі аты аталады.

Нысанбай жырау, «Кенесары – Наурызбай». Жырау – көтеріліске қатысушы, көзімен көргенін жырлаған.

• Экспозиция: Кенесары мен Наурызбайдың даңқы.
• Байланыс: Кене қырғыздан кек алмақ болып, күзде жорыққа аттанады.
• Даму: Наурызбай қырғыз жайлауларын шабады; қырғыздар асуды бермейді; Бұғыбай ханнан көмек сұрайды.
• Шиеленіс: Наурызбай 30 сарбаз алады; ханның інісі Ержан тұтқынға түседі; Байұзақ датқа қазақтарды сөгеді.
• Шарықтау: Наурызбай «сегіз кісімен» жауға шабады.
• Соңы – қазақтардың жеңілуі, алауыздық трагедиясы. Кенесары (1802–1847) – Қасымның ұлы, Абылайдың немересі, Қазақ хандығының соңғы ханы (1841–1847); Наурызбай (1822–1847) – оның інісі, батыр. Қарсыласы – қырғыз батыры Кәрібоз.

Дулат Бабатайұлы, «О, Ақтан жас, Ақтан жас». Ақтан деген жетім балаға арналған толғау. Құрылымы риторикалық сұрауға негізделген: «О, Ақтан жас, Ақтан жас, / Сен де жетер ме екенсің?» Бөліктері: жетімдіктен өту; ерлік, жорық; үй-жай; отбасы, мал; үміт беретін қорытынды: «Қажыма, Ақтан, қажыма, / Жетерсің, әлі жетерсің!» Эпитет: «жетімдіктің белі»; метафора: «жапанға біткен жапырақ».

Мысалдар

1. «Қорқамын» сөзінің шумақ соңында қайталануы – қандай құрал? Эпифора («Зар заман», Шортанбай).
2. «Үш қиян» деп қай жерлер аталады? Еділ, Жайық, Маңғыстау.
3. Сүйінбай айтысы қайда өтеді? Ыстықкөл жайлауында, Орман ханның асында.
4. «Сен де жетер ме екенсің?» – қандай құрал? Риторикалық сұрау (Дулат).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Зар заманды» Дулатқа телу: авторы – Шортанбай Қанайұлы.
• Мұрат Мөңкеұлын Мөңке бимен шатастыру.
• Кенесары мен Наурызбайды әке-бала деу: олар – ағалы-інілі.
• Айтыста Сүйінбайға көмектескен Бөлтірік шешенді Тезек төремен шатастыру.
• Зар заман ақындарын XVIII ғасырға жатқызу (олар – XIX ғ.).

Өзіңді тексер

1. Шортанбайдың үш зары? — «Зар заман», «Бала зар», «Өлер зар».
2. Айтыста жеңісті кім жариялайды? — Жантай батыр.
3. Мұрат Мөңкеұлының өмір жылдары? — 1843–1906.
4. Кенесары қай жылдары хан болды? — 1841–1847.
5. Дулат толғауы кімге арналған? — Жетім бала Ақтанға.