М. Өтемісұлы «Махамбеттің Баймағамбетке айтқаны», «Мен, мен, мен едім», «Бағаналы терек»

Оқулықтық тірек

• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 121, 135–153, 260–264-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 147–152-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 151, 153-беттер

Негізгі ұғымдар

• Махамбет Өтемісұлы (1804–1846) – ақын, батыр, күйші; Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің жыршысы әрі қатысушысы.
• Мендік – жыраулар дәстүрі: ақын бірінші жақтан сөйлейді («Менің атым – Махамбет», «Мен – Өтемістің баласы»).
• Лирикалық кейіпкер – поэзиядағы бейне; Махамбетте – ақынның өзі.
• Стиль – шебердің өзіндік қолтаңбасы.
• Психологиялық параллелизм – кейіпкердің көңіл күйін табиғат құбылысы арқылы беру.
• Сұлтан Баймағамбет – Махамбет заманындағы билік иесі; «Нарынқұм зауалы» поэмасында (М. Шаханов) оның жарлығы оқиғаны қозғайды.

Теория

Махамбет стилі (оқулық бойынша):

1. «Мендік» – бірінші жақтан сөйлеу.
2. Күреске шақыратын ұран.
3. Қуатты, бейнелі сөз. М. Әуезов: қимыл мен күрес жырын Махамбеттей жырлаған ақын болған емес.
4. Афористік, қанатты сөздер.

«Мен, мен, мен едім». Өлең «мен» бейнелерінің тізбегіне құрылған: ақын өзін «боз ағаштан биік», ел құтқарар ер, сұңқар, толғамалы найза ретінде көрсетеді. Соңында жауға шапқанда жұртынан озғанын айтады. Оқулықтың түсіндірмесі: бұл «Мен» – Махамбеттің бүкіл болмысы, күрескер әлемі мен батыр жүрегі. Көркемдік ерекшелігі: қайталау («мен... мен едім»), метафора, теңеу, жыраулық толғау ырғағы. «Мен, мен, мен едім» мен «Бағаналы терек» – екі бөлек өлең.

Басқа өлеңдердегі психологизм.

• «Мұнар күн» – Ақбұлақта Исатай қаза тапқан соң жазылған жоқтау: мұнар күн, бұлттан шыққан шұбар күн, «хас бәйтеректің» құлауы – көңіл күйі күн бейнесі арқылы беріледі (психологиялық параллелизм). Исатайдың өлімі – халыққа келген қайғы.
• «Ұлы арман» – Исатайдан кейін де болашаққа сенім; әр жолда «...күн қайда?» сұрауы – күреске деген сағыныш.
• «Мұңайма» – серіктеріне хандар қысымына мұқалмауды айтқан ішкі монолог.
• «Ереуіл атқа ер салмай» – «Ерлердің ісі бітер ме?» риторикалық сұрауы.

Ұрпақтар сабақтастығы. Ақын найза алмаған, ата жолын қумаған ұлдан пайда жоқ дейді; қарадан туған, халықтың кегін қуатын ұлды армандайды: «асылдан болат ұл туса». Қанатты сөздері:

• «Қыран құстың баласы ұшса, / келмес ұяға»;
• «Ат – жігіттің майданы, / қылыш – жанның дәрмені»;
• «Шын ажалың жетпесе, / ажалдан бұрын өлмессің».

Махамбет бүгін. 11 күйі «Шашақты найза, шалқар күй» деген атпен басылған (1982); 2003 ж. 200 жылдығы ЮНЕСКО аясында аталып, 4 томдығы шықты; Индерден 40 км жерде кесенесі бар; Атырау облысында аудан, ауыл, көше оның атында. Ол туралы Ф. Оңғарсынова («Алмас қылыш»), М. Шаханов, О. Сүлейменов жазған.

«Нарынқұм зауалы» (М. Шаханов) – Махамбет тақырыбы. Поэмада ұлы сұлтан Баймағамбеттің хабарымен үйге кіреді; әкесі оны «жүзіқара залым» деп атайды; әке ақынды «қасиетті аққу» деп біледі. Бұл Махамбеттің бейнесінің кейінгі әдебиетте жалғасуы.

Белгі	Мысал
Мендік	«Мен – Өтемістің баласы»
Риторикалық сұрау	«Ерлердің ісі бітер ме?»
Параллелизм	«Мұнар күн» – Исатай қазасы
Афоризм	«Ат – жігіттің майданы»
«Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқаны» – айтылу жағдайы. Исатай қаза тапқан соң Махамбет елді біріктіре алмайды, өкімет оны ұстауға қатал бұйрық шығарады. Билер Махамбетті Баймағамбет сұлтанға апарады; батыр үйге қару-жарағын тастамай кіреді. Сұлтан қайта-қайта өтінген соң, Махамбет Исатайды жоқтап, сұлтанды сынап, белгілі өлеңін айтады. Қасындағы төрелер ашуланғанда, Баймағамбет оларды тоқтатады. Оқулық бұл шығарманы ақынның сөзі ел ішіне ең көп тарағаны деп атайды; өлеңде ақын өзін сұлтанмен теңеулер арқылы салыстырады.

«Бағаналы терек жарылса». Өлең ақын өмірінің соңғы кезіндегі көңіл күйін көрсетеді: «Ханнан қырық туғанша» деп басталатын жолдарда ақын халықтың кегін қуып, теңдік сұрайтын қара адамды хан тұқымынан артық қояды. Көтеріліс жеңілген соң Махамбет қуғында жүреді; Жайық бойындағы Қараой мекенінде Баймағамбет сұлтан жіберген адамдар оны өлтіреді.

«Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқаны» өлеңінің айтылу жағдайы. Х. Досмұхамедұлы жазбасы бойынша сұлтан батырды үйіне шақырып, өлең айтуын қайта-қайта өтінеді. Махамбет Исатайды жоқтап, Баймағамбетті сынайтын өлеңін айтады. Ашуланған жас төрелерді сұлтанның өзі тоқтатады. Оқулық өлеңде ақынның өзін сұлтанмен салыстырған теңеулерін табуды тапсырады.

Мысалдар

1. «Мен, мен, мен едім» өлеңінің басты көркемдік тәсілі? «Мен» сөзінің қайталануы мен метафоралар тізбегі – лирикалық кейіпкердің өзін-өзі сипаттауы.
2. Махамбет пен Наурызбайдың өмір жылдары? Махамбет – 1804–1846, Наурызбай – 1822–1847.
3. «Мұнар күн» өлеңі кімге арналған? Исатай батырға – жоқтау.
4. Махамбет поэзиясын «қимыл мен күрес жыры» деген кім? М. Әуезов.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Мен, мен, мен едім» мен «Бағаналы теректі» бір өлең деу.
• Махамбетті тек ақын деп білу: ол – батыр, күйші де.
• Исатайды Махамбеттің ұлы деу: Исатай – көтеріліс басшысы, Махамбеттің серігі.
• «Мендікті» менмендік деп түсіну: бұл – жыраулық дәстүр, лирикалық «мен».

Өзіңді тексер

1. Махамбеттің әкесінің аты? — Өтеміс.
2. Исатай қай жерде қаза тапты? — Ақбұлақта.
3. «...күн қайда?» сұрауы қай өлеңде қайталанады? — «Ұлы арман».
4. Махамбеттің 200 жылдығы қай жылы аталды? — 2003 ж., ЮНЕСКО аясында.
5. Махамбет күйлерінің жинағы қалай аталады? — «Шашақты найза, шалқар күй».