Ы.Алтынсарин «Атымтай жомарт», «Қыпшақ Сейітқұл», «Дүние қалай етсең табылады»

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6, 70–81, 108-беттер

Негізгі ұғымдар

• Ыбырай Алтынсарин (1841–1889) – ағартушы, жазушы; қазақ әдебиетінде әңгіме жанрының қалыптасуына ықпал еткен.
• Әңгіме – эпос жанрының шағын түрі: көлемі ықшам, кейіпкері аз, оқиғаның басталуы, шарықтау шегі, шешімі болады.
• Тақырып – шығарма негізіндегі өмір құбылысының түйіні; идея – автордың негізгі ойы.
• Автор бейнесі – шығармадағы жазушының өз тұлғасын көрсету қалпы; әңгімеде көбіне баяндаушы арқылы көрінеді.
• Үш әңгіменің ортақ идеясы – еңбек, ақыл, қайырымдылық арқылы адамгершілікке тәрбиелеу.

Теория

«Атымтай жомарт». Атымтай – есепсіз бай адам. Күн сайын бір мезгіл ескі-құсқы киім киіп, отын кесіп, шөп тасиды. Жақындары оған: «ашқа – тамақ, жалаңашқа – киім, үйсіздерге – үй болдыңыз», неге жұмыс істейсіз дейді. Атымтай төрт себеп айтады:

1. Әдемі ат пен киім көңілге «жел кіргізеді» – кедейлерді ұмытып қалмау үшін.
2. Бай бола тұрып жұмыс істеу кемшілік емес екенін кейінгілерге көрсету.
3. Өз бейнетімен тапқан нанның дәмі тәтті.
4. Құдай берген дәулетті тиісті орнына жұмсамаса, күнәлі болады. Мінезі: жомарт, қарапайым, еңбекқор, қанағатшыл, жауапты. Портреті аз; бейнесі іс-әрекеті мен өз сөзі арқылы ашылады.

«Қыпшақ Сейітқұл». Әңгіме төрт бөліктен (А, Ә, Б, В) тұрады. Баяндаушы үшінші жақтан, дерекке сүйеніп айтады («Тілеу Сейдалин сұлтанның айтуы бойынша»).

• А: Сейітқұл барымтаны емес, егінді таңдайды; Торғай жеріндегі Қабырға өзенінің бойын ұнатады. Ағасы оның ақылына көнбей, үш-төрт үймен Түркістан жағында қалады.
• Ә: отыз үйлі кедей жұрт кетпен алып, арық қазып, бидай, тары, арпа егеді, астықты малға айырбастайды; бес-алты жылда ел төрт жүз үйге таяйды.
• Б: жаудан сақтану үшін шымнан қорған салдырады; Бұхара мен Қоқан тауарларымен жәрмеңке ашады – ел бай болады.
• В: ұрлық-барымтаны әдет еткен ағасы Қоңырат жағында қолға түсіп, өлтіріледі; мал-мүлкін Түркістан әкімдері талап алады. Сейітқұл ағасының жамағатын іздетіп, қасына алады. Кейіпкерлер қарама-қарсы: Сейітқұл – еңбекқор, көреген, «жұрт ағасы»; ағасы – барымташы, жалқау. Идеясы: егіншілік пен адал еңбек елді байытады, ұрлық-барымта апатқа апарады.

«Дүние қалай етсең табылады?» Оқиға Францияда өтеді. Бір білімді адам 1791 жылы университетте оқып жүріп, жұма сайын Версальдағы шешесіне жаяу барады. Жолда Антон деген тіленші қайыр сұрайды. Бір күні жолсерігі – орта бойлы арықтау кісі Антонға ақыл айтады: ол өзі де кедей болған, тілене алмай, ескі шүберек жинап, қағаз фабрикасына сатқан, есек пен арба алған, жеті жылда он мың франк тауып, фабрика ашқан. Баласын да жастан еріншектікке үйретпеген. 1815 жылы Брюссельде баяндаушы үлкен кітап дүкенінің иесі болған Антонды кездестіреді: ол сол сөзден соң тіленшілікті тастап, еңбекке кіріскен.

• Тақырыбы: еңбек арқылы кедейліктен құтылу; идеясы: ерінбей еңбек еткен адам ғана бай болады.
• Баяндау: бірінші жақтан («өзім оқып жүрген жігіт күнімде»); баяндаушы – оқиғаға қатысушы әрі куәгер. Ішінде екінші баяндаушы – ақыл айтқан кісі өз өмірін бірінші жақтан айтады.
• Сөз түсіндірмесі (Ы. А.): франк – француз теңгесі; «жұртым» – үйім.

Әңгіме	Басты кейіпкер	Идея	Баяндау
«Атымтай жомарт»	Атымтай	жомарттық, еңбек, қарапайымдылық	үшінші жақ
«Қыпшақ Сейітқұл»	Сейітқұл, ағасы	егіншілік, адал еңбек	үшінші жақ, дерекке сүйену
«Дүние қалай етсең табылады?»	Антон, ақыл айтқан кісі	еңбекпен байу	бірінші жақ

Мысалдар

1. Сейітқұл елін қай өзен бойына көшіреді? Торғай жеріндегі Қабырға өзеніне.
2. Антон кейін кім болды? Брюссельдегі үлкен кітап дүкенінің иесі (1815).
3. Атымтайдың бейнесі негізінен немен ашылады? Іс-әрекеті мен өз сөзі арқылы; портреті аз.
4. «Дүние қалай етсең табылады?» әңгімесінде баяндау қай жақтан? Бірінші жақтан; баяндаушы – оқиғаға қатысушы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Атымтайды кедей деп ойлау: ол – бай, бірақ еңбек етеді.
• Антонды ақыл айтушы деу: ақыл айтқан – басқа кісі, Антон – тіленші.
• «Қыпшақ Сейітқұлда» ағасының тағдырын Сейітқұлға телу.
• Алтынсаринді ақын ғана деу: ол – әңгіме жанрын қалыптастырған ағартушы-жазушы.
• Әңгіме мен ертегіні шатастыру: Алтынсарин әңгімелері шынайы өмірге негізделген.

Өзіңді тексер

1. Ы. Алтынсариннің өмір жылдары? — 1841–1889.
2. Сейітқұл жұрты бес-алты жылда неше үйге жетті? — Төрт жүз үйге таяды.
3. Ақыл айтқан кісі неше жылда он мың франк тапты? — Жеті жылда.
4. Атымтай неге ескі киім киіп жұмыс істейді? — Кедейлерді ұмытпау, еңбектің ұят емесін көрсету үшін.
5. «Дүние қалай етсең табылады?» әңгімесінің идеясы? — Ерінбей еңбек еткен адам бай болады.