А. Құнанбаев қара сөздері

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 35, 43–50, 62-беттер
• Ақтанова А.С., Жүндібаева А.Қ., Жұмекенова Л.Қ. «Қазақ әдебиеті. 10-сынып (ЖМБ)», 10-сынып, Атамұра, 2019, 44–48-беттер

Негізгі ұғымдар

• Қара сөз – Абайдың өзі «ғақлия» деп атаған көркем қарасөз: ой салар ақыл-кеңес жазылған даналық сөз; өлеңнен айырмасы – тармақ, ұйқас жоқ, ой абзацпен беріледі.
• Барлығы 45 сөз, 1890–1898 жылдары жазылған; философиялық, дидактикалық, психологиялық толғаулар.
• Тақырыптары: қоғам, дін, адам мінезі, бала тәрбиесі, ғылым мен білім.
• Аллегория – Он жетінші сөздегі Ақыл, Қайрат, Жүрек – кейіптелген ұғымдар.

Теория

«Бірінші сөз». Жер ортасы жасқа келген автор қалған өмірін неге арнау керегін ойлайды да, төрт жолдан бас тартады:

• ел бағу – «елге бағым жоқ»: алауыз, албырт жұрт;
• мал бағу – ұры, залым, тілемсектердің азығын бағып, өмірін қор қылғысы келмейді;
• ғылым бағу – ғылым сөзін сөйлесер адам жоқ;
• бала бағу – оны да тиянақсыз деп табады. Түйіні: ойын қағазға түсіру – «ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын». Идеясы: тең серік таппаған ойшылдың жалғыздығы; сонда да ол сөзі арқылы бір адамға болса да пайда келтіруге ұмтылады.

«Жетінші сөз». Үш бөлімді композиция:

1. Бала екі түрлі құмармен туады: тәннің құмары (жеу, ұйықтау) және жанның құмары («білсем екен»); бала «бұл немене?», «ол неге үйтеді?» деп сұрайды.
2. Ержеткен адам жан құмарын ұмытып, білімге талпынбайды – «хайуаннан да жаманбыз» деген ауыр баға.
3. Қорытынды: «Біз түк білмейміз, біз де білеміз деп надандығымызды білімділікке бермей таласамыз». Бала эпизоды – салыстыруға негіз: адам табиғатында білімге құштарлық бар.

«Отыз бірінші сөз». Естіген нәрсені ұмытпаудың төрт себебі:

1. көкірегі берік болу;
2. ғибрәтлану (нәрсені ұғып, есте сақтауға ниеттену);
3. қайталап ойлану, көңілге бекіту;
4. ой кеселдерінен аулақ болу. Тоны – ақылшыл; санамалап құрылған.

«Он жетінші сөз». Аллегориялық айтыс: Қайрат – күш-қуат пен төзімділік, Ақыл – пайда мен зиянды айыру, Жүрек – мейірім, ізгілік, әділет. Үшеуі таласып, төрелікті Ғылымға сұрайды. Ғылымның шешімі: үшеуінің басы қосылып, бәрін Жүрек билеуі керек – сонда ғана адам толық болады. Ой түйіні: жүрексіз ақыл қулыққа, жүрексіз қайрат қатыгездікке ұласады.

«Отыз екінші сөз». Ғылым-білім үйренудің шарттары:

• білімді мал табу немесе мақтан үшін емес, ақиқатты тану және адам баласына пайда үшін үйрену;
• білімге құмар болу, «көкірек көзі» ашық болу;
• ықылас, сақтық, қайталау арқылы көкірекке бекіту, зиянды әдеттерден арылу. Абай ғылымға салғырт қарауды, мақтан үшін оқуды сынайды.

Сөз	Басты ой
Бірінші	өмір мәнін іздеу, ойды қағазға түсіру
Жетінші	тән құмары мен жан құмары; білімге құштарлық
Отыз бірінші	естігенді ұмытпаудың төрт себебі
Он жетінші	Ақыл, Қайрат, Жүрек – Жүрек билесін
Отыз екінші	ғылым үйренудің шарттары

Заманауи маңызы. Абай көтерген мәселелер – алауыздық, білімге немқұрайлық, білмей таласу – бүгінгі өмірмен де үндес.

Мысалдар

1. Он жетінші сөзде дауды кім шешеді? Ғылым; шешімі – үшеуі бірігіп, Жүрек билесін.
2. Жетінші сөздегі «жан құмары» не? Білуге, үйренуге құштарлық («білсем екен»).
3. Бірінші сөзде автор қай жолдардан бас тартады? Ел бағу, мал бағу, ғылым бағу, бала бағу.
4. Қай сөзде естігенді ұмытпаудың төрт себебі айтылады? Отыз бірінші сөзде.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Он жетінші сөзде жеңген Ақыл деп ойлау: Ғылым төрелікті Жүрекке береді.
• Қара сөзді өлеңнің түрі деу: ол – прозалық ғақлия.
• Қара сөздер санын (45) және жазылған жылдарын (1890–1898) шатастыру.
• Жетінші сөздегі «тән құмары» мен «жан құмарын» алмастыру.

Өзіңді тексер

1. Абай қара сөздерін өзі қалай атаған? — Ғақлия.
2. Он жетінші сөздегі үш дауласушы? — Ақыл, Қайрат, Жүрек.
3. Бірінші сөзде автор ойын немен ермек етуді шешеді? — Ақ қағаз бен қара сиямен.
4. Отыз екінші сөздің тақырыбы? — Ғылым үйренудің шарттары.
5. «Біз түк білмейміз, біз де білеміз деп...» қай сөзде? — Жетінші сөзде.