Ш.Уәлиханов «Ыстықкөл күнделігі», С

Оқулықтық тірек

• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 121, 132, 153–168, 255–266-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 53–62-беттер

Негізгі ұғымдар

• Шоқан Уәлиханов – қазақтың тұңғыш ғалымы; 1857 ж. 27 ақпанда Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланған; 1865 ж. 10 сәуірде қайтыс болған. Г. Потанин оны «Еуропаға ашылған терезе» деген.
• Күнделік – деректі әдебиет түрі: адамның ішкі әлемі мен болмысын ашады; баяндау бірінші жақтан.
• Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893–1920) – кедей шаруа отбасынан шыққан ақын, ағартушы.
• Эссе – қалыптасқан пікірге жаңа көзқарас, тың болжам мен қорытындыға құрылған жанр.
• Шоқан Уәлиханов (1835–1865) – 1856 жылы полковник М.М. Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедицияға қатысады; мақсаты – қырғыз елін зерттеу, Ыстықкөл аймағының картасын түсіру; 1865 жылы 10 сәуірде қайтыс болған.

Теория

Шоқанның ғылыми еңбегі. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын жазып алып, Костылецкий арқылы профессор Березинге жіберген; қырғыздың «Манасын» «дала Илиадасы» деп атаған; ғалымдарды «Едіге», «Ер Көкше» жырларымен таныстырған; Қашқарияда неміс ғалымы Шлагинтвейттің тағдырын анықтаған. Ф. Достоевскиймен дос болып, 1856–1862 жылдары хат жазысқан.

«Ыстықкөл күнделігі» – үзіндінің мазмұны.

• 31 мамырда Шоқан Қазыбекпен бірге Боранбай ауылына аттанады; күн экватордағыдай ыстық.
• Боранбайдың ұлы Қылыш қарсы алып, қонақтар оның шатырына түседі; шай мен қымыз беріледі.
• Әйелдер «Орыс, орыс!» деп қорқып, киіз үйлерге тығылады. Шоқан киімін ауыстырып, серіктеріне қазақша ән салдырады – ауыл адамдары шыға бастайды.
• Бір әйел жоқтау айтады. Шоқан киіз үйдегі тулардың мәнін біледі: қызыл – жас адам қайтқан, қара – орта жастағы, ақ – қарт кісі.
• Жын «қонған» науқас әйелді ұрып «емдемек» болғанда, Шоқан оны тоқтатып, науқасқа тыныштық керек дейді.

Автор бейнесі. Баяндау бірінші жақтан: автор – ғалым-бақылаушы (салт-дәстүрді, наным-сенімді дәл жазады) әрі оқиғаға қатысушы («сұлтан» ретінде құрмет көреді, кемпірді ренжітпеу үшін ұсынған сусынды бірден ішеді, науқасты ұруды тоқтатады). Интонациясы жылы әрі әзіл аралас: «Не деген мейірімді, қарапайым адамдар!» Стилі – күн, есім, жер атауы, адам саны келтірілген нақты, жанды проза. Автор бейнесі эпизодтарды біріктіретін идеялық-стильдік өзек.

Идеясы. Халық өмірін құрметпен, ғылыми зерттеу; білім мен өзге салтты сыйлау қорқыныш пен зорлықтан құтқарады. Ғаламдық мәні – Шоқан мәдениеттер арасындағы дәнекер.

С. Торайғыров, «Шәкірт ойы». Тақырыбы – халықтың білімсіздігі. Ақын надандықты қараңғылыққа, өзін оны сейілтетін күнге теңейді: «Қараңғы қазақ көгіне / Өрмелеп шығып, күн болам!» Мақсаты: «Мұздаған елдің жүрегін / Жылытуға мен кірермін!» «Надандық теңізі тартылар» – метафора. Идеясы: білім – еңбекпен келетін жарық, ол қазақтың болашағына қызмет етеді.

«Шығамын тірі болсам адам болып». Ойы – адам болу, надан болып жүрмеу, арманға ұмтылу: «Шығамын тірі болсам адам болып, / Жүргенше өмір сүріп надан болып». «Мен – балаң, жарық күнде сәуле қуған» – жастық жігер. Көтеріңкі, рухты үнмен оқылады. Ақынның «Алаш ұраны» өлеңі: «Жасасын, алаш, жасасын!»

	«Шәкірт ойы»	«Шығамын тірі болсам...»
Басты бейне	күн – білім, қараңғылық – надандық	адам болу – надандық
Лирикалық «мен»	елді оятушы шәкірт	сәуле қуған жас
Үні	асқақ, сенімді	шешімді, рухты

Мысалдар

1. Ақ ту нені білдіреді? Қарт адамның қайтқанын (қызыл – жас, қара – орта жас).
2. «Манасты» «дала Илиадасы» деп кім атады? Шоқан Уәлиханов.
3. «Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болам!» – қай шығарма? С. Торайғыров, «Шәкірт ойы»; «қараңғылық» – надандық, «күн» – білім.
4. Күнделіктегі автор кім? Баяндаушы-ғалым әрі оқиғаға қатысушы – Шоқанның өзі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Күнделікті көркем ойдан шығарылған әңгіме деп ұғу: ол – деректі әдебиет.
• Тулардың түсін шатастыру (қызыл – жас, қара – орта жас, ақ – қарт).
• Торайғыровты XIX ғасыр ақыны деу: ол – 1893–1920, ХХ ғ. басы.
• «Шәкірт ойындағы» «күн» бейнесін табиғат суреті деп түсіну: бұл – білім символы.

Өзіңді тексер

1. Шоқан қай жылы Орыс география қоғамының мүшесі болды? — 1857 ж.
2. Шоқанды «Еуропаға ашылған терезе» деген кім? — Г. Потанин.
3. Шоқан Боранбай ауылында кіммен бірге болды? — Қазыбекпен.
4. Торайғыровтың өмір жылдары? — 1893–1920.
5. Шоқан хат жазысқан орыс жазушысы? — Ф. Достоевский.