А.Құнанбаев «Сегіз аяқ», «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы», «Көңілім қайтты достан да

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жүндібаева А.Қ., Жұмекенова Л.Қ. «Қазақ әдебиеті. 10-сынып (ЖМБ)», 10-сынып, Атамұра, 2019, 5–34, 48–49-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 39–50, 78-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Зайкенова Р. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Арман-ПВ, 2018, 74–76-беттер

Негізгі ұғымдар

• Абай шығармалары екі жанрда: өлең (буын, тармақ, ұйқас, шумақ) және қарасөз («ғақлия» – ой салар даналық сөз).
• Абай қазақ поэзиясына әлеуметтік-сыни (реалистік) лириканың негізін салды; оған дейін мақтау, толғау, жоқтау басым болған.
• Философиялық лирика – өмір мен өлім, уақыт, дүниенің өткіншілігі туралы ойлар.
• Типтендіру – бір тұлғаға бүкіл әлеуметтік топтың мінезін жинақтау (болыс, пысық, кердең надан).
• «Сегіз аяқ» (1889) – сегіз тармақты шумақ, қазақ поэзиясына жаңа өлшем мен ырғақ әкелген.

Теория

«Сегіз аяқ». Шумақ сегіз тармақты: 1–2 және 5–6 тармақтары қысқа, шапшаң, ал 3–4, 7–8 тармақтары ойды түйіндейді. Өлең 25 шумақ:

• экспозиция – сөз өнері мен ақынның толғануы: «Алыстан сермеп, / Жүректен тербеп...»; «Толғауы тоқсан қызыл тіл» – шешендік пен шабыттың метафорасы;
• даму – жалқаулық, жер дауы, жесір дауы, болыстыққа таласқан қулар сыналады;
• шарықтау шегі – ақын зары: «Қайнайды қаным, / Ашиды жаным...»;
• шешімі – жастарға өсиет: «Еңбек қылсаң ерінбей, / Тояды қарның тіленбей». Абай тек сынап қоймай, шығар жолды – адал еңбек пен ғылым-білімді ұсынады.

«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» (1886). Жанры – азаматтық толғау, әлеуметтік-сыни элегия. Тақырыбы – болыстық сайлаудың кесірінен елдің берекесінің қашуы: «Бас-басына би болған өңкей қиқым, / Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын?» «Өңкей қиқым» – ел бастауға жарамайтын шонжарларға берілген сатиралық эпитет; «Мінеки, бұзған жоқ па...» – риторикалық сұрақ. Мақтаншақ наданды «күшік иттей шіреніп» деп теңейді.

«Болыс болдым, мінеки». Болыстың атынан құрылған сатиралық монолог: билікке малын шашып жеткен, ояз бен тілмашқа жалтақтаған мансапқор. Сырттай шіренгенімен, іштей қорқақ; Абай оның ішкі сырын өзіне аштырады – типтік бейне.

«Сабырсыз, арсыз, еріншек». «Сабырсыз, арсыз, еріншек, / Көрсеқызар, жалмауыз...» – жеке басының пайдасы үшін ар-ұятын сататын «пысық» типінің жинақталған портреті; айыптау интонациясын дыбыс үйлесімі күшейтеді.

«Лай суға май бітпес қой өткенге» (1886). Философиялық лирика: өткенге өкіну емес, уақытты бағалау, қалған ғұмырды парасатты іске арнау. Абайдағы басты құндылықтар – ар-ұят, еңбек, әділдік, рақым, білім.

«Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін». Өлеңнің мақсаты – жастарға үлгі беру. Екі тыңдаушы типі: «Бұл сөзді тасыр ұқпас, талапты ұғар». Тасыр – ой жұмсамайтын, сөзді жеңіл қабылдайтын; талапты – көңілінің көзі ашық, сергек, білімге ұмтылатын. Автор – ақын-ұстаз.

«Ғылым таппай мақтанба». «Бес нәрседен қашық бол, / Бес нәрсеге асық бол» – қарама-қарсы қою.

Бес дұшпан	Бес асыл іс
өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ	талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым
М. Дулатов: Абай сөзі – әдебиетіміздің негізіне қаланған бірінші кірпіш.

Абай поэмасы «Масғұт» (салыстыру үшін). Шығыс аңызына негізделген философиялық дастан. Қыдыр Масғұтқа үш жемістің бірін ұсынады: ақ (ақыл), қызыл (байлық), сары (әйел махаббаты); Масғұт сарысын таңдайды – Абай әйел-ананы жоғары бағалайды.

Көркемдік құралдар. Метафора («Толғауы тоқсан қызыл тіл»), сатиралық эпитет («өңкей қиқым», «күлкішіл кердең надан»), теңеу («күшік иттей шіреніп»), риторикалық сұрақ, аллитерация мен ассонанс. «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы». Абай поэзияны сөздің ең биік түрі деп бағалайды: өлең «қиыннан қиыстырар ер данасы» жасайтын өнер. Талабы – «Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, / Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы»: өлең оңай оқылып, сезімге әсер етуі және пішіні тегіс болуы керек. Оқулық бұл өлеңді «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» өлеңімен салыстыруды ұсынады.

Мысалдар

1. «Сегіз аяқ» қай жылы жазылған, ерекшелігі неде? 1889 ж.; сегіз тармақты шумақ – жаңа өлшем мен ырғақ.
2. «Бес дұшпанға» не жатпайды: өсек, қанағат, еріншек? Қанағат – ол бес асыл істің бірі.
3. «Бұл сөзді тасыр ұқпас, талапты ұғар» – қай өлең? «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін».
4. «Болыс болдым, мінеки» өлеңінің түрі? Сатиралық монолог, болыстың типтік бейнесі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бес асыл іс пен бес дұшпанды араластыру.
• «Қалың елім, қазағым...» мен «Лай суға май бітпес...» жазылған жылын шатастыру (екеуі де 1886, «Сегіз аяқ» – 1889).
• «Болыс болдымды» автордың өз өмірі туралы деп түсіну: монолог – болыстың атынан, сатира.
• «Сегіз аяқ» атауын сегіз шумақ деп ұғу: сегіз – шумақтағы тармақ саны.
• Қарасөзді өлеңнің бір түрі деу: қарасөз – прозалық «ғақлия».

Өзіңді тексер

1. Абай қарасөзін өзі қалай атаған? — Ғақлия.
2. «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі бес асыл іс? — Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым.
3. «Өңкей қиқым» тіркесі қай өлеңде? — «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым».
4. «Сегіз аяқтың» шешімінде ақын не ұсынады? — Ерінбей еңбек етуді, білім үйренуді.
5. Абай қай лириканың негізін салды? — Әлеуметтік-сыни (реалистік) лириканың.