С. Сейфуллин «Сыр сандық», А. Байтұрсынұлы "Егіннің бастары", "Адамдық диқаншысы", Ж

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Арман-ПВ, 2020, 6–8, 10–15-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 22–24, 82–91-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 29, 35, 59–66, 193-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Сыр сандық» (1926) – Сәкен Сейфуллиннің көңіл күй лирикасының шоқтығы биік үлгісі; 7–8 буынды, шалыс ұйқасты.
• Ахмет Байтұрсынұлы (1873–1938) – ағартушы ақын, ғалым, Алаш қозғалысының жетекшісі, «Қырық мысал» (1909) жинағының авторы.
• Мысал – шағын, оқиғалы, тәрбиелік мәні бар шығарма; кемшілік аллегория арқылы сыналады (адамның орнына жануар, өсімдік).
• Жамбыл Жабаев (1846–1945) – Шу бойындағы Жамбыл тауының етегінде туған; «ХХ ғасырдың Гомері».
• Тарихи өлең – шынайы оқиғаға негізделген, басты кейіпкерлері тарихи тұлғалар болатын өлең («Зілді бұйрық»).
• Сәкен Сейфуллин (1894–1938) – қазіргі Қарағанды облысы Шет ауданы Қарашілік қыстағында туған; 1905 жылы Нілдіге орысша оқуға жіберілген; 1913–1916 жылдары Омбы педагогикалық семинариясында Мағжан Жұмабаевпен бірге оқыған; 1914 жылы Қазанда «Өткен күндер» жинағы шыққан; 1919 жылы Омбы түрмесінен қашып шыққан; 1937 жылы тұтқындалып, 1938 жылы ату жазасына кесілген.

Теория

С. Сейфуллин, «Сыр сандық». Тақырыбы – достық, адам жанының сыры.

• Бейнелер: дос көңілі – тау шыңындағы алтын сарай, ондағы баға жетпес қойма; кілті – қолсандық; ішінде «Асыл сым бар пернелі». Перне – адам болмысының әсем қасиеттері: бір нотадан жаңылсаң, әуен бұзылады – досыңның жанын дөп басу керек.
• Қарама-қарсылық: шынайы достар мен жем таусылса «жалт беретін» жанама достар; адалдық пен арамдық, достық пен қастық.
• Көркемдік құралдар: еспе қайталау – «Сыр сандықты ашып қара, ашып қара, сырласым»; метафоралар – «алтын сарай», «қойма», «перне», «сандық»; ұлттық бояулы қаратпалар («сырласым», «сыршылым»). Ырғағы – әуенге, күйге құрылған сазды өлең.
• Әлемдік үндестік: Р. Ғамзатовтың «Берегите друзей» өлеңі, А.С. Пушкиннің лицей достары туралы лирикасы.

А. Байтұрсынұлы, «Адамдық диқаншысы». Лирикалық кейіпкер – адамдықтың тұқымын сепкен диқаншы: «Адамдық диқаншысы қырға шықтым, / көлі жоқ, көгалы жоқ құрға шықтым». Мақсаты – «құл халықтың» көңілін көгерту (ізгілік, білім егу). Бірақ еңбегі босқа кетеді: құлдыққа еріген халыққа ащы мысқыл айтылады – «Оттай бер, жануарым...». Үні – жігер мен өкініш, ирония.

А. Байтұрсынұлы, «Егіннің бастары». Аллегориялық мысал: бидайлар – адамдар.

• Піскен, басын иген бидай («Бидайлар бейне тағзым етіп тұрды») – білімді, қарапайым, кішіпейіл адам.
• Басы көкке қарап, «шекірейіп», «кекірейіп» тұрған дәнсіз бидай – тәкаппар, іші бос адам; «Бейне бір жалғыз өзін көпке балап».
• Әке баласына түсіндіреді: оның басында дән жоқ, сондықтан көкке қарап тұр. Түйіні: «Елде көп бұл бидайдай адам»; «Қалпы емес тәкаппарлық данышпанның».
• Құралдар: аллегория, кейіптеу, теңеу. Идеясы: қарапайымдылық – қадірлі қасиет.

Ж. Жабаев, «Зілді бұйрық». 1916 жылғы Маусым жарлығымен (қазақ жігіттерін майдандағы қара жұмысқа алу) байланысты тарихи өлең.

• Пристав халыққа келіп, тізім жасайды, солдаттарға адам санатады, балаларын бермеген халыққа ашуланып, ауыр жұмысқа айдаймын деп қорқытады.
• Халық бір ауыздан бас тартады: «Қырсаң да баламызды бермейміз»; Қарғалы өзенінің бойында «сеңдей соғылысады», әйелдер мен балалар жылайды.
• Жандарал жауап алып, Бекболатты атап, жазалау туралы бұйрық береді.
• Салыстыру: билік – бұйрық пен қорқыту, халық – бірлік пен бас тарту; идеясы – адам қадірі мен халықтың балаларын қорғау құқығы. Жамбыл туралы: «Жамбыл – менің жай атым, / Халық – менің шын атым». 15 жасынан өлең шығарып, Сүйінбайдан бата алған; Айкүміс, Досмағамбет, Сарбас, Шашубай, Құлмамбетпен айтысқан. 1938 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің алғашқы сессиясын өлеңмен ашқан. Ғ. Мүсірепов оны Абаймен құрдас деген (Жамбыл Абайдан небәрі алты ай үлкен).

Шығарма	Жанры	Басты бейне	Идея
«Сыр сандық»	көңіл күй лирикасы	сандық, перне	адал достық
«Егіннің бастары»	мысал	дәнсіз бидай	тәкаппарлықты сынау
«Адамдық диқаншысы»	өлең	диқаншы	халықты ағарту
«Зілді бұйрық»	тарихи өлең	халық пен пристав	1916 ж. зорлыққа қарсылық

Мысалдар

1. «Егіннің бастары» мысалындағы көкке қараған бидай кімді бейнелейді? Іші бос, тәкаппар адамды; құрал – аллегория.
2. «Зілді бұйрық» қай тарихи оқиғаға байланысты? 1916 жылғы Маусым жарлығына.
3. «Сыр сандықты ашып қара, ашып қара» – қандай қайталау? Еспе қайталау.
4. «Қырық мысал» жинағының авторы, жылы? А. Байтұрсынұлы, 1909 ж.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Сыр сандықты» махаббат лирикасы деп түсіну: негізгі тақырыбы – достық, жан сыры.
• «Егіннің бастарын» мысал емес, пейзаждық өлең деу.
• «Зілді бұйрықты» Жамбылдың Ұлы Отан соғысы кезіндегі өлеңі деп ойлау: ол – 1916 ж. оқиғасы.
• Байтұрсынұлының «Адамдық диқаншысындағы» ащы мысқылды мақтау деп оқу.

Өзіңді тексер

1. «Сыр сандық» қай жылы жазылған? — 1926 ж.
2. «Сыр сандықтағы» перне нені білдіреді? — Адам болмысының әсем қасиеттерін.
3. Байтұрсынұлының өмір жылдары? — 1873–1938.
4. «Зілді бұйрықта» халық не деп жауап береді? — «Қырсаң да баламызды бермейміз».
5. Жамбылдың өмір жылдары? — 1846–1945.