І. Жансүгіров «Құлагер», Б. Майлин «Шұғаның белгісі»

Оқулықтық тірек

• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 169–201, 255–266-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Құлагер» – сюжетті, ірі лиро-эпикалық поэма; идеясы – өнер өлмейді: Құлагер өлгенімен, Ақанның әні мәңгі жасайды.
• Ақан сері Қорамсаұлы (1843–1913) – тарихи тұлға, Көкшетаудағы Қоскөлде туған композитор, ақын, әнші.
• Қаусырмалы (сақиналы) композиция – шығарма басындағы бейнеге соңында қайта оралу.
• Бейімбет Майлин (1894–1938) – жазушы; «Шұғаның белгісі» – хикаят (повесть).
• Повесть – сюжеті әңгімеден күрделі, оқиғасы кеңірек, кейіпкері бірнеше эпикалық шығарма.
• Ілияс Жансүгіров (1894–1938) – «жыр Құлагері» атанған ақын, қазақ кеңес әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі; Алматы облысы Ақсу ауданында туған, анасынан ерте қалған; 1920 жылы Ташкенттегі екі жылдық мұғалімдік курсты бітіріп, ауылында мұғалім болған; Қазақстан Жазушылар одағын ұйымдастыру комиссиясының төрағасы болған; 1938 жылы саяси репрессия құрбаны болды.

Теория

І. Жансүгіров, «Құлагер». Кейіпкерлер жүйесі:

• Ақан сері – трагедиялық кейіпкер; рухани медеуінен айырылған соң «Құлагер» әні туады.
• Құлагер – Көбей-Қарауыл Шөкетайдың үйірінен шыққан, «алты алашқа аты шыққан» сәйгүлік; Ақан үшін «рухани медеу»; еркіндік, жүйріктік пен сұлулықтың символы.
• Батыраш – қызғаншақ, қара ниетті жау; адам жалдап, Құлагерді өлтіртеді.
• Күреңбай сыншы – Құлагердің тұқымын алғаш танитын атбегі.
• Халық – Сағынайдың асындағы тобыр: әуелі Құлагерге күледі, кейін құн сұрайды: «Кесілсін ердің құны Құлагерге!» – бірақ Батырашқа бетпе-бет айта алмайды.
• Жетім бала – Ақан бата беретін жас шабандоз. Қарама-қарсылық: Ақан (талант, өнер, намыс) – Батыраш (қызғаныш, зұлымдық). Оқиға: асқа 1300 ат қосылады; мәреге Батырашың Көктұйғыны, Айтпақтың күреңі, Шорманның бурылы келеді, Құлагер көрінбейді – оны Жыланды жырасында айбалтамен ұрып жығады. Композиция (тараулар):

1. «Толғану» – лирикалық кіріспе: ақын халық сөзінің қазынасынан «асылын арамынан» таңдағанын айтады.
2. «Туған жер» – Көкшетау табиғаты; ақын қайыңға ілінген ат басы сүйегінің жанындағы жалғыз қартты көреді.
3. «Ас» – Сағынайдың асы, тобыр, бәйге (1300 аттың тізімі – санамалау тәсілі).
4. Құлагердің қазасы мен Ақанның қайғысы; параллелизм: «Аспанда күн күйіп, күйді қатты...»
5. «Аттың азалы әні» – қайғылы әннің тууы және басындағы қарт пен ат сүйегіне оралу – қаусырмалы композиция, ақынның шегінісі.

Б. Майлин, «Шұғаның белгісі». Жазылу тарихы: 1916 ж. ақпанда Уфадағы «Ғалия» медресесінде Ғалымжан Ибрагимов шығарма жазуды тапсырады; Бейімбет «Шұғаның белгісін» ұсынады; шығарма қолжазба «Садақ» журналында басылады. Композиция: 13 шағын тарау; бірінші тарау – пролог («Біз елден шыққанда күн сәскелікке жақындап еді...»). Оқиға жолсерік екі адамның – Қасым мен автор-баяндаушының әңгімесі ретінде беріледі.

• Экспозиция: Қасым бұрын «Тарғыл өгіз сойған» аталған, енді «Шұғаның белгісі» атанған жер туралы, бай Есімбек пен оның қызы Шұға туралы айтады.
• Байланыс: Әбдірахман Есімбек ауылына келеді, Шұға оны алғаш көреді.
• Шиеленіс: Әбдірахманды жаламен алып кетеді; аттанарда Шұға жылап: «Қош, қалқам, қалқам!» дейді.
• Шарықтау шегі: Есімбек болысқа өтініп, Әбдірахман босатылады.
• Шешім: баяндаушы мен Әбдірахман ауылға келгенде Шұға өлген; жұрт: «Шұға десе – Шұға еді-ау!» Идеясы: Шұғаның өлімі – әйелді таңдау мен махаббат еркінен айырған феодалдық құрылысты, ескі салт-дәстүрді айыптау. Көркемдік құралдар: метафора – «шетінен қасқыр» (Есімбектің төрт ұлы); теңеу – «Суық суды төбемнен құйып жібергендей болды»; қайталау – «Қош, қалқам, қалқам!»; рефрен – «Шұға десе – Шұға...» (басында және соңында); одағайлар – «ой», «шіркін». Бағалар: С. Ордалиев – Майлин әдеби тілдің үлгісін берді; Ә. Нысанбаев – «оның лабораториясы – бүкіл халық». Оқулық Шұғаны М. Дулатұлының Жамалымен салыстыруды ұсынады.

	«Құлагер»	«Шұғаның белгісі»
Жанры	лиро-эпикалық поэма	хикаят (повесть)
Басты кейіпкер	Ақан сері, Құлагер	Шұға, Әбдірахман
Қарсы күш	Батыраш	ескі салт, Есімбек ортасы
Композиция	қаусырмалы, «Толғанудан» басталады	13 тарау, пролог, баяндаушы-жолсерік

Мысалдар

1. Құлагер қай жерде өлтірілді? Жыланды жырасында, Батыраш жалдаған адамның айбалтасынан.
2. «Құлагер» поэмасының композициясы неге қаусырмалы? Басында көрінген қарт пен ат сүйегіне соңғы тарауда қайта оралады.
3. «Шұғаның белгісінде» оқиғаны кім әңгімелейді? Жолсерік Қасым мен автор-баяндаушы.
4. «Шетінен қасқыр» – қандай троп? Метафора: Есімбектің ұлдарының дөрекі күші.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Құлагерді өлтірген Батырашты Күреңбаймен шатастыру: Күреңбай – Құлагерді таныған сыншы.
• «Шұғаның белгісін» роман деу: ол – хикаят (повесть).
• Әбдірахманды Шұғаның ағасы деу: ол – Шұға ғашық болған жігіт.
• «Құлагер» идеясын тек аттың өлімімен шектеу: басты ой – өнердің мәңгілігі.

Өзіңді тексер

1. Ақан серінің өмір жылдары? — 1843–1913.
2. Құлагер бәйгесі кімнің асында болды? — Сағынайдың.
3. «Шұғаның белгісі» неше тараудан тұрады? — 13 тараудан.
4. Шығарма қай журналда басылған? — Қолжазба «Садақ» журналында.
5. Шұғаның әкесі кім? — Есімбек.