М. Жұмабаев «Батыр Баян», М. Дулатов «Бақытсыз Жамал», Ғ.Мүсірепов «Ұлпан»

Оқулықтық тірек

• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 14, 68, 71–81, 148, 175, 188–193-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 106–131, 167, 202-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 202–232, 255–266-беттер
• Kazinform: qazinform.com/news/great-writers-of-kazakhstan-of-the-early-20th-century-497778
• «Болашақ» академиясы: bolashaq.edu.kz/en/novosti-en/alash-orda-myrzhakyp-dulatov-2

Негізгі ұғымдар

• «Батыр Баян» – Мағжан Жұмабаевтың поэмасы; поэма – өлеңмен жазылған көлемді, тегі эпостық шығарма.
• «Бақытсыз Жамал» (1910) – Міржақып Дулатовтың романы, оқулық бойынша көркем прозадағы алғашқы қазақ романы.
• «Ұлпан» – Ғабит Мүсіреповтің әйел тағдыры мен дәуір туралы романы.
• Трагедиялық бейне – ескі мен жаңаның, жақсылық пен жамандықтың тартысынан туып, көбіне қазамен аяқталатын бейне.
• Сатира – құбылысты өткір сынап, күлкі ету; ирония – сырты сыпайы, іші ащы мысқыл; сарказм – уытты мысқыл.
• Психологизм – кейіпкердің ішкі әлемін ашу: ішкі монолог, диалог, психологиялық параллелизм.
• Мағжан Жұмабаев (1893–1938).
• Ғабит Мүсірепов (1902–1985).

Теория

М. Жұмабаев, «Батыр Баян».

• Басталуы: алашқа ауыр күн туып, Абылай хан қалмаққа қарсы батырлар мен билерді кеңеске жинайды; Қанай би: «Баян қайда?» деп сұрайды.
• Байланысуы: Баянның ерлігі және жорықтан әкелген сұлу қалмақ қызы еске алынады; Баянның он бес жасар інісі Ноян қызға ғашық болады.
• Шиеленісуі: қыз еліне, ата-анасына қайтуға көмек сұрайды; Ноян келісіп, таң ата онымен кетеді; Баян мұны естіп түнереді.
• Шарықтау шегі: алыстан екі атты көріп, танымай атады; Ноян құлайды, қыз «Баян аға» деп шақырады.
• Шешімі: Баян садағын қарғап, қайғырып, Абылай ордасына аттанады. Кейіпкерлер: Баян – қаһармандық бейне, бірақ сюжет оны трагедиялық бейнеге айналдырады – «ар-намыстың құрбаны»; Ноян – «махаббаттың құрбаны»; Абылай – ел қамын ойлаған дана билеуші; қалмақ қызы – батырлар тағдырының себебі. Автор – үшінші жақтан баяндаушы, бірақ лирикалық үні айқын: табиғат кейіпкермен бірге жылағандай суреттеледі; Баянның «неге?» деген сұрақтары; садақ «сұм» деп аталады. Автор ешкімді ақтамайды да, айыптамайды да – намыстың құнын ойлатады.

М. Дулатов, «Бақытсыз Жамал». Прологы – өлеңмен жазылған «Сөз басы»: автор өзін «Мир-Якуб» деп атайды, романның мақсаты – «халық түзету», Жамалдың тағдыры – қазақта тараған әдет. Сюжет желілері: отбасылық-қоғамдық (Сәрсенбай қызын байлық үшін Байжанның ұлына атастырады); махаббат (Жамал мен Ғалидің кездесуі, хат, қашу); күйеу жағымен тартыс (арыз, Байжанның шабуылы, би мен молданы сатып алу).

• Басталуы: жайлауда патша шенеуніктері келе жатыр деген хабар; сол күні Сәрсенбайдың қызы туады.
• Байланысуы: Жамал он бес жасында Жұманға айттырылады; кешке Ғалимен танысады.
• Шиеленісуі: Жұманның келетінін біліп, Жамал мен Ғали қашады.
• Шарықтау мен шешім: Ғали қаза табады, Жамал күйеуге беріледі, боранда қашып, суықтан өледі. Эпилог жоқ – роман трагедиямен аяқталады. Кейіпкерлер: Жамал – табиғатынан ақылды, сұлу, өлең жазады; Ғали – орта бойлы, сыпайы, медреседе оқыған, орысша біледі, сөзінде тұрады; Сәрсенбай – әлсіз, жасқаншақ; Байжан, Жұман, Қалампыр – тек өз пайдасын ойлайтын «таяз адамдар». Шешесі Шолпан қызына бата береді. Көркемдік ерекшелігі – сатира, ирония, сарказм арқылы ескі салтты әшкерелеу.

Ғ. Мүсірепов, «Ұлпан». Басты кейіпкерлер – Ұлпан мен Есеней (әділ би, атақты батыр).

• Ішкі монолог: ер жеткен Ұлпанды көрген Есеней 13 жыл бұрын үйден қорқып қашқан қызды еске алып, оны айттырып қойған болар деп қауіптенеді.
• Диалог: Ұлпан өзін «арзанға түспейтін қыз» дейді, Есенейге алғаш «сіз» емес, «Есеней» деп сөйлейді.
• Метаморфоза: бұрын «Есеней қатал еді, озбыр еді», оның жүрегін жібіткен – Ұлпан.
• Өзін-өзі тану: «Жоқ, жоқ! Мен Ұлпанмын!» – мүсіркеуден бас тарту.
• Сюжет желісі: оқиға XIX ғасырдың екінші жартысында өтеді. Есеней – Керей-Уақ руының беделді биі, атақты байы. Ол жылқысын жауынгер досы Артықбай батырдың жайылымына байқамай қаптатқанда, батырдың қызы Ұлпан сөзбен жеңіп, айып төлетеді. Балалары шешектен өлген, елуден асқан Есеней өзінен қырық жас кіші Ұлпанды айттырылған жерінен – Түлен саудагердің таз баласы Мырзаштан арашалап алады, Мүсіреп арқылы құда түседі. Кейін Ұлпан ел анасы дәрежесіне көтеріліп, он ауыл Сибанды Есенейдің қолына телміруден құтқарады, кең жерді ауылдарға бөліп береді.
• Портрет: «мақпал қара меңі», «ақ жарқын, ашық, ақ көңіл». Стилі: аз сөзге көп мағына сыйғызу, сарказм мен юмор, мақал-мәтел («Жүйелі сөз жүйесін табар, / жүйесіз сөз иесін табар»). С. Мәуленов оны «керемет стилист» деген.

Шығарма	Жанры	Басты кейіпкерлер	Идея
«Батыр Баян»	поэма	Баян, Ноян, Абылай	ар-намыс пен махаббат трагедиясы
«Бақытсыз Жамал»	роман (1910)	Жамал, Ғали, Сәрсенбай	ескі салттың құрбаны – әйел тағдыры
«Ұлпан»	роман	Ұлпан, Есеней	әйелдің рухани күші, жаңаға ұмтылу

М. Дулатовтың өмір жылдары: 1885–1935.

Мысалдар

1. «Батыр Баян» поэмасының шарықтау шегі? Баянның інісі Ноянды танымай атып өлтіруі.
2. Алғашқы қазақ романы ретінде кімнің қай шығармасы аталады? М. Дулатов, «Бақытсыз Жамал» (1910).
3. «Жоқ, жоқ! Мен Ұлпанмын!» – қандай психологизм тәсілі? Ішкі шешім, ішкі монолог.
4. Жамал кімге айттырылған? Байжанның ұлы Жұманға.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ноянды Баянның ұлы деу: ол – інісі.
• Ғалиді Жамалдың күйеуі деу: күйеуі – Жұман, Ғали – сүйген жігіті.
• «Бақытсыз Жамалдың» «Сөз басын» эпилог деу: ол – пролог.
• «Ұлпанды» тарихи поэма деу: ол – роман.

Өзіңді тексер

1. Абылайдың кеңесінде «Баян қайда?» деп сұраған кім? — Қанай би.
2. «Бақытсыз Жамалдың» прологында автор өзін қалай атайды? — Мир-Якуб.
3. Жамал қалай қаза табады? — Боранда қашып, суықтан.
4. Қатал, озбыр Есенейдің жүрегін кім жібітті? — Ұлпан.
5. Ноян бейнесі оқулықтағы сызбада қалай аталады? — «Махаббаттың құрбаны».