Т. Айбергенов «Сағыныш», Б. Соқпақбаев "Менің атым - Қожа"

Оқулықтық тірек

• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 215–221, 229-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6–7, 91–106-беттер

Негізгі ұғымдар

• Төлеген Айбергенов (1937–1967) – «қамшының сабындай қысқа ғұмыр» сүрген ақын (Ә. Кекілбаев); басты тақырыбы – туған жер, «перзенттік ұлы сағыныш».
• Лирикалық кейіпкер – өлеңдегі «мен»; Айбергеновте ол ұрпақ буынының өкілі ретінде «біз» атынан да сөйлейді.
• Ұрпақтар сабақтастығы – ата-бабаның ұрпақты күтуі, ұрпақтың ата ісін жалғастыруы.
• Хикаят – романнан кіші, әңгімеден үлкен эпикалық проза жанры («Менің атым Қожа»).
• «Менің атым Қожа» кітабы 1957 ж. шыққан, 1963 ж. киноға түсірілген, фильм 1967 ж. Канн фестивалінде арнайы сыйлық алған.
• Бердібек Соқпақбаев (1924–1991) – балалар жазушысы; Алматы облысы Нарынқол ауданы Қостөбе ауылында туған; «Жұлдыз», «Балдырған» журналдарында, Жазушылар одағында қызмет атқарған (1952–1970); «Менің атым Қожа» (1957) бойынша 1963 жылы «Қазақфильм» фильм шығарған, ол 1967 жылы Канн қаласындағы балалар фильмдері фестивалінде арнайы сыйлық алған.

Теория

Т. Айбергенов, «Сағыныш».

• Өлең «Сағындым, жаным, мен сені!» деп басталады.
• Бабалар мен әжелер ұрпақты сағынып, «арманның аңсап биігін» күткен: «Бабалар бізді сағынған...», «Әжелер бізді сағынған...» – рудың «бізге» арналған үні.
• Таулар шыңындағы таң – ғасырлық ортақ сағыныштан туған бейне; орман артындағы соқпақ, шұғыла.
• Лирикалық кейіпкер: «Мен мұны саған жазып отырмын» – дүниедегі барлық жарқын нәрсені сағынады.
• Соңында үндеу: «Ей, адамдар, айналайын туғандар, / жалғыз минут тыңдаңдар!»
• Сағыныш – әлсіздік емес, күш көзі; ақынның «күрескерлігі», «батырлық қуаты» туралы айтылады. Ұрпақтар сабақтастығы әдебиетте: Айбергенов Сыпыра жыраудан Қашағанға дейінгі ақындарды білген, «пайғамбар сынды қарттардан» тәлім алған; оны М. Шаханов, Ф. Оңғарсынова, Ж. Әбдірашев, Е. Раушанов, Т. Рахым үлгі тұтқан. М. Шаханов «Айбергенов шыңы» өлеңінде оны қазақ поэзиясының шыңы деп атайды. Т. Айбергенов атындағы жастарға арналған әдеби сыйлық бар. Өлеңдеріне ән жазылған: «Сені ойладым», «Мені ойла», «Бір тойым бар». Жинақтары: «Арман сапары», «Өмірге саяхат», «Құмдағы мұнаралар», «Аманат».

Б. Соқпақбаев, «Менің атым Қожа». Баяндау бірінші жақтан – Қожаның өз атынан. Оқулықтағы бөлімдер: «Менің атым...», «Жолдама жайында», «Ағаттықтың азабы», «Түбінде адам болатын бала», «Құпия кеңес».

• Экспозиция: басты кейіпкер – он үш жасар Қожаберген Қадыров; сыныпта екі Қожа бар – «Қара Қожа» мен «Сары Қожа».
• Байланысу: Қожа лагерьге жолдама сұрап мұғалімі Майқановаға барады, бірақ жолдама берілмейді.
• Даму: ренжіген Қожа қазақ тілі мұғалімінің сөмкесіне бақа салады; мұғалім шошып ауырады; анасы жылайды – Қожаның «жүрегін біреу ұстарамен тіліп жібергендей» болады.
• Шиеленісу, шарықтау шегі: педсоветте Қожа мұғалімдер алдында тергеледі.
• Шешім: ағаш басынан Майқанованың «Қадыров түбінде адам болатын бала» дегенін естиді; «құпия кеңес» құрып, өзіне өзі қаулы жазады, тәртіпті болуға бел байлайды. Қарама-қарсы бейнелер:
• Қара Қожа – Сары Қожа (аттары бірдей, түрі әртүрлі);
• Қожа – Жантас: Жантас «үлгілі оқушы» саналады, бірақ біреуді біреуге атыстыратын қу; Қожа «үлгісіз», бірақ оқуы жақсы;
• Қожа – әкесі: Сәйбек қарт Қожаның әкесін парасатты, кеңпейіл деп мақтайды;
• сырт пен ішкі күй: мектепте тентек, үйде анасының алдында еңіреп жылайды. Майқанова: Қожа оны «қас дұшпаным» санайды, бірақ оған сенетін – сол мұғалім. Шығарманың тәрбиелік мәні: тентек баланың да ішкі адамгершілігі бар; сенім баланы өзгертеді.

	«Сағыныш»	«Менің атым Қожа»
Жанры	лирикалық өлең	хикаят
Баяндау	лирикалық «мен» / «біз»	бірінші жақ (Қожа)
Басты ой	ұрпақ пен ата-баба сабақтастығы, туған жерге сағыныш	баланың өз қателігін түсініп, өзгеруі

Мысалдар

1. «Ей, адамдар, айналайын туғандар...» – қандай құрал? Қаратпа-үндеу; лирикалық кейіпкердің адамдарға тікелей арнауы.
2. «Менің атым Қожа» қандай жанр? Хикаят – романнан кіші, әңгімеден үлкен.
3. Қожа мұғалімнің сөмкесіне не салады? Бақа.
4. Қожаның өзгеруіне не себеп болды? Мұғалімдердің «түбінде адам болатын бала» деген сенімі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Айбергеновтің өмір жылдарын шатастыру (1937–1967, 30 жыл ғана өмір сүрген).
• «Менің атым Қожаны» роман деу.
• Майқанованы Қожаның шешесі деу: ол – мұғалім.
• Жантасты үлгілі, адал бала деп қабылдау: ол сыртынан ғана «үлгілі».

Өзіңді тексер

1. «Сағыныш» өлеңі қалай басталады? — «Сағындым, жаным, мен сені!»
2. Айбергеновті «шың» деп атаған ақын? — М. Шаханов («Айбергенов шыңы»).
3. Қожаның толық аты? — Қожаберген Қадыров.
4. «Менің атым Қожа» фильмі Канн фестивалінде қай жылы сыйлық алды? — 1967 ж.
5. Қожа өзіне не жазады? — Өзіне қаулы («құпия кеңес»).