М. Әуезов «Көксерек», С. Сарғасқаев «Тәмпіш қара», М.Шаханов «Нарынқұм зауалы»

Оқулықтық тірек

• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 14, 29, 79, 83–103, 121–136, 146–152, 158, 188–193-беттер

Негізгі ұғымдар

• Мұхтар Әуезов (1897–1961) – «Көксерек» повесінің авторы.
• Сансызбай Сарғасқаев (1925–1995) – достық, адалдық, татулық туралы жазған балалар жазушысы; «Тәмпіш қара» – соғыстан кейінгі жылдар туралы балалар повесі.
• Повесть – оқиға рет-ретімен баяндалатын, эпостың орта жанры.
• Поэма – өлеңмен жазылған көлемді, тегі эпостық шығарма («Нарынқұм зауалы»).
• Символ – идеяны білдіретін шартты бейне: гүл – жастық, көгершін – бейбітшілік, түлкі – қу адам, қоян – қорқақ.
• Көкбөрі – ежелгі түркі тайпаларының ортақ тотемі, «Тәңірдің серісі».
• Мұхтар Шаханов – ақын, Қазақстанның халық жазушысы; 1942 жылы 2 шілдеде Оңтүстік Қазақстан облысының Қасқасу ауылында туған; алғашқы өлеңі «Сырдария» 1959 жылы жарияланған, 1966 жылы «Бақыт» атты тұңғыш жинағы шыққан.

Теория

М. Әуезов, «Көксерек». Аңшылар әкелген бөлтірікті бала Құрмаш асырайды.

• Портрет: жаздың ортасында «көк шолақ қасқыр» – самайы «торсықтай», арқасы «күлдіреуіштей» (теңеу); «зіңгіттей көк шолақ» (эпитет).
• Іс-әрекеті: адамға еркелемейді, адам алдында жем жемейді, ауыл иттерімен алысып, қара ала төбетті жеңеді.
• Адамдардың көзқарасы: ауыл оны «кәпір, қырыс, ұры» дейді; Құрмаш қана жақтайды.
• Мінезі: автор оны «арлан» дейді – тәкаппар, тәуелсіз, бағынбайтын.
• Шешімі: табиғат шақыруы күшті – Көксерек далаға кетеді; адам мен аң арасындағы түсініспеушіліктен Құрмаш қаза табады. Өлген қасқырдан Көксеректі таныған әже «Не жазып едім?» деп жылайды.
• Символ: қасқыр – табиғат күші мен еркіндік; «қасқырды қанша асырасаң да, орманға қарап ұлиды».
• Пейзаж: «Ойдым-ойдым қара жерлер көріне бастады» – көктемнің келуі.
• Идеясы: табиғатты толық бағындыруға болмайды; адам мен табиғат қатынасы, мейірім мен табиғат заңы.

С. Сарғасқаев, «Тәмпіш қара». Баяндаушы – Ертай. Ол Шаншатаймен (Тәмпіш қара) танысады. Тараулары: «Танысу», «Әзілі ме, шыны ма?», «Ойламаған жерден» және т.б. Шаншатай Ертайға Бейсекүлдің суретін салып, «Орақта» деп атауға кеңес береді; «Октябрь балалары» газеті «Егін орағында» суретін басады, ауыл қуанады, газет үлгілі пионердің суретін жіберуді сұрайды. Шаншатай балаларды игі іске – кітапқа, газетке, радиоға – жетелейді. Оқиға орны – Қосарық, колхоз. Тақырыбы – достық пен еңбек, кітапқа сүйіспеншілік. Заман белгілері: радио, «Қызыл бұрыш», «Октябрь балалары» газеті («Ұлан» газетінің алдындағы басылым).

М. Шаханов, «Нарынқұм зауалы». Поэма Махамбеттің қазасына арналған.

• Басталуы: пролог – тағдырды алдын ала сезу: Махамбет өлерінен екі күн бұрын өз басы иығынан түсіп, онымен қоштасқан қорқынышты түсін айтады; Махамбеттің монологы – әділдікке сенім мен елге сүйіспеншілік: «Батырлығы жоқ адамнан үлкен ақын шыққан емес».
• Байланысуы: үйге сұлтан Баймағамбеттің хабарымен ұлы кіреді.
• Шиеленісуі: әкесі ұлын «жүзіқара залым» деп атайды; ел мен ақын алдындағы парыз туралы тартыс.
• Шарықтау шегі: әке ақынды «қасиетті аққу» дейді; әке мен бала обаға барады; «дала заңы – баба заңы».
• Шешімі: әке опасыз ұлына қатал үкім шығарады – сатқындық «таңба сүйекке түскен». Кейіпкерлер: Махамбет – қаһармандық бейне, соңы трагедиялық; әке – ар-ождан бейнесі; ұлы – сатқын, ұнамсыз тип; Баймағамбет – сахнаға шықпаса да, билігі оқиғаны қозғайды.

Шығарма	Жанры	Басты кейіпкер	Идея
«Көксерек»	повесть	Көксерек, Құрмаш	табиғат заңы, адам мен аң
«Тәмпіш қара»	повесть	Ертай, Шаншатай	достық, еңбек, білім
«Нарынқұм зауалы»	поэма	Махамбет, әке мен ұл	сатқындықты айыптау, ақын қадірі

Мысалдар

1. «Қасқырды қанша асырасаң да, орманға қарап ұлиды» мақалы қай шығармаға тірек? «Көксерек» – табиғатты бағындыруға болмайды.
2. Көксеректі ауыл қалай атайды? «Кәпір, қырыс, ұры».
3. «Нарынқұм зауалында» ұлын «жүзіқара залым» деген кім? Әкесі – ұлы Баймағамбеттің хабарын әкелгені үшін.
4. «Тәмпіш қарада» оқиғаны кім баяндайды? Ертай.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Көксеректі» әңгіме немесе роман деу: ол – повесть.
• Көксеректі асыраған баланы шатастыру: ол – Құрмаш.
• «Нарынқұм зауалын» Махамбеттің өз поэмасы деу: авторы – М. Шаханов.
• Тәмпіш қара – Шаншатайдың лақап аты екенін ұмыту.

Өзіңді тексер

1. М. Әуезовтің өмір жылдары? — 1897–1961.
2. Көксерек қандай мінезді деп сипатталады? — «Арлан»: тәкаппар, тәуелсіз.
3. С. Сарғасқаевтың өмір жылдары? — 1925–1995.
4. «Нарынқұм зауалында» әке ақынды кімге теңейді? — Қасиетті аққуға.
5. Көкбөрі нені білдіреді? — Түркі тайпаларының ортақ тотемі, «Тәңірдің серісі».