М. Мағауин «Шақан-шері», Қ. Қайсенов «Жау тылындағы бала» Қ. Жұмаділов «Тағдыр», Ш

Оқулықтық тірек

• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 35, 84–85, 104–121, 193-беттер

Негізгі ұғымдар

• Қасым Қайсенов – партизан-жазушы, Халық Қаһарманы; повестегі оқиғалар оның басынан кешкендеріне негізделген.
• «Жау тылындағы бала» – Ұлы Отан соғысы кезіндегі оккупацияда қалған балалар мен ересектердің тағдыры туралы повесть.
• Эпизод – дербес мәні бар, сюжеттің аяқталған бөлігі; кейіпкердің белгілі бір уақыттағы әрекетін көрсетеді.
• Прототип – көркем бейнеге негіз болған шынайы адам.
• Сыни шолу – шығарманың күшті және әлсіз жақтарын көрсетіп, мәтінге сүйеніп баға беретін жанр.
• Гуманизм – адамның өмірі мен қадірін қорғау, мейірім, жауапкершілік.

Теория

Қ. Қайсенов, «Жау тылындағы бала». Тарихи кезең: Ұлы Отан соғысы; оқиға жау басып алған жерде өтеді. Автор – партизан күресінің қатысушысы, сондықтан шығарма шынайылығымен құнды. Негізгі кейіпкерлер:

• Серік – әке-шешесінен айырылған қазақ баласы; кейін Борис екеуі партизандармен байланысы үшін марапатталады.
• Анна Ивановна – бомбалау кезінде өз ұлы Борис бола тұра, жетім қалған Серікті қолынан ұстап, балаларды қауіпсіз жерге апарады.
• Борис – Анна Ивановнаның ұлы, Серіктің серігі.
• Чех солдаты – өзінің чех екенін сыбырлап, жол көрсетеді; Анна Ивановна ұлына барлық немістің фашист емес екенін түсіндіреді – халық пен қылмысты идеологияны ажырату.
• Антон Архипович пен Тамара – немістерді нан-тұзбен қарсы алады – жеке пайданы таңдаған сатқындар.
• Миша Гаман – он бір жасар жасырын күрескер; староста сарайының саңылауынан қашады, қуғыншылар атқан оқтан бұта түбінде құлайды. Эпизодтар:

1. «Сатқындық» – Анна Ивановна туған ауылына келіп, құрбысы Тамараның дастарқанында неміс офицерін көреді; әкесі Антон Архипович пен Тамараның немістерді нан-тұзбен қарсы алғанын айтады.
2. «Ана махаббаты» – комендант алдында Анна Ивановна қазақ-машинисті күйеуім деп, Серікті ұлым деп атайды; бала жылап: «Мамам. Менің мамам!» деп растайды – бала ересекті құтқарады.
3. «Бейкүнә Миша» – кішкентай күрескердің қазасы. Салыстыру:

   Салыстыру аймағы	Тамара	Анна Ивановна
   Таңдауы	пайда, жаумен жақындасу	бөтен баланы қорғау
   Әрекеті	немісті нан-тұзбен қарсы алу	Серікті өз ұлым деп айту
   Бағасы	сатқындық	ана махаббаты, ерлік
   Идеясы: соғыс адамды сынайды – сатқындық, жанқиярлық және балалардың төзімділігі қатар көрсетіледі; ізгілік – қорғансызды қорғауда, бөтенге мейірімде, Отанға адалдықта.
   Сыни шолу жоспары: тақырыпты түсіну – негізгі пікір – кіріспе – дәлелдер – күшті және әлсіз жақтары – қорытынды. Күшті жағы: шынайылық, автордың өмірбаянымен бекітілген дерек, Анна Ивановна мен Серіктің берік мінезі. Әлсіз жағы: кейбір тараулардағы есім мен оқиға көптігі бүгінгі оқырманға түсіндірмені қажет етеді. Өмірлік сабақ – пайда мен адалдық арасындағы таңдау, әлсізді қорғау.

Тақырыптағы басқа шығармалар туралы ескерту. «Шақан-шері» (М. Мағауин), «Тағдыр» (Қ. Жұмаділов), «Алғашқы ұстаз» (Ш. Айтматов) бойынша материалдарда мәлімет жоқ; бұл шығармаларды оқулықтың өзінен немесе хрестоматиядан оқу қажет.

Мысалдар

1. «Мамам. Менің мамам!» – кімнің сөзі, қай эпизодта? Серіктің; «Ана махаббаты» эпизоды, комендант алдында.
2. Немістерді нан-тұзбен қарсы алған кейіпкерлер? Антон Архипович пен Тамара.
3. Анна Ивановна ұлына чех солдаты арқылы не түсіндіреді? Барлық неміс әскері фашист емес – халық пен идеологияны ажырату.
4. Повестің шынайылығы неге сенімді? Автор Қ. Қайсенов – партизан, Халық Қаһарманы, оқиғалар өзі көргеннен алынған.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Серікті Анна Ивановнаның туған ұлы деу: туған ұлы – Борис, Серік – асырап алған жетім бала.
• Тамараны жағымды кейіпкер деу: ол – сатқын.
• «Жау тылындағы баланы» роман деу: ол – повесть.
• Миша Гаманды ересек партизан деу: ол – он бір жасар бала.

Өзіңді тексер

1. Қ. Қайсеновке берілген атақ? — Халық Қаһарманы.
2. Миша Гаман неше жаста еді? — Он бір жаста.
3. Серік пен Борис не үшін марапатталды? — Партизандармен байланысы үшін.
4. Прототип дегеніміз не? — Көркем бейнеге негіз болған шынайы адам.
5. «Сатқындық» эпизодында Анна Ивановна кімнің үйінен неміс офицерін көреді? — Құрбысы Тамараның.