С. Мұратбеков "Жусан иісі", О. Бөкей "Тортай мінер ақбоз ат", Б.Момышұлы «Ұшқан ұя», Д

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 16, 60–83-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 130–188, 202-беттер
• Тұрсынғалиева С.Ч., Зайкенова Р. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Арман-ПВ, 2018, 120–122-беттер

Негізгі ұғымдар

• Повесть – әңгімеден үлкен, бірнеше желілі проза («Жусан иісі», «Ұшқан ұя»).
• Әңгіме – шағын эпикалық жанр («Тортай мінер ақ боз ат»).
• Драма – диалог пен монологқа құрылған, автор сөзі ремарка арқылы берілетін шығарма; негізгі тартыс – коллизия («тағдыр құрбандық талап етеді»).
• Автобиографиялық шығарма – жазушының өз балалығы, өскен ортасы туралы («Ұшқан ұя»).
• Автор бейнесі – эпикада баяндаушы, баяндау стилі арқылы көрінеді; тікелей айтылмайды.
• Жазушылардың өмір жылдары: Сайын Мұратбеков (1936–2007), Оралхан Бөкей (1943–1993), Бауыржан Момышұлы (1910–1983), Дулат Исабеков (1942 жылы туған).

Теория

С. Мұратбеков, «Жусан иісі». 1942 жылдың оқиғалары; бас кейіпкер Аян – соғыс зардабынан бақытсыздыққа ұшырағанымен, өмірге құштар бала.

• Басталуы: Аян мен әжесі ауылға қырық екінші жылы көшіп келеді, балалармен танысады.
• Даму: оқу, хат жазу; Аянның тобығы тайғыш (ақсақ); әжесінің өлімі, Аянның Бапай шалдың үйіне көшуі.
• Шиеленіс, шарықтау: ат қораның төбесінде ертегі айту, жусан иісі туралы әңгіме; қорада жылап отырған Аян.
• Шешімі: Аян балалар үйіне кетеді; баяндаушы оны жусан иісімен еске алады. Баяндау бірінші жақтан: «Алыста қалған балалық шағым...». Баяндаушы – Аянның құрдасы; көзқарасы – сағыныш, құрмет: «Ондай бала тірі болуы тиіс». Соңындағы сұрақтар («Тірі ме екен?») – автордың ойшыл, жанашыр бейнесі. Жусан – туған жер, балалық, сағыныш символы.

О. Бөкей, «Тортай мінер ақ боз ат». Баяндаушы – Ораш. Жайлау суреті: ауыл Салықсалғанның иығында, шілденің ортасы, «көкпеңбек болып төңкеріліп тұрар аспан», шөп «кілемдей жұмсақ» (эпитет, теңеу). Үңгір эпизоды: балалар оқуға кетер алдында Ораш Тортайды үңгірден тауып алады; үйден қуылған, жалғыз Тортай ертегі айтып, кітаптың құдіретін сөз етеді: «Бұл дүниеде мен пір тұтар, сырласар жалғыз-ақ нәрсем бар, ол – кітап». Арманы – оқуын жалғастырып, Алматыға барып, жазушы болу. Эпизод Тортайдың рухани әлемін ашып, «ақ боз ат» (арман) бейнесін түсіндіреді. Әңгіменің соңы. Кетерінде Тортай Орашқа сүйікті кітабын сыйлап, «мен міне алмаған ақбоз атқа сен мінерсің» дейді. Арада көп жыл өтеді: құлағы мүкіс Тортай қой бағып жүреді. Демалысқа ауылға келген Ораш диванда жатқанда, Тортай оның анасына кітабына қол қойдыру үшін және бала күнгі досымен амандасуға келгенін айтады, бірақ Ораш орнынан тұрып шыға алмайды – «Тортайдан ұялдым». Осы сәтте «Баяғыда бір жетім бала болыпты...» деп басталатын ертектің қалай аяқталатынын түсінеді; Тортай мінуге тиіс ақбоз атты иесіне қайтаруға енді кеш екенін сезеді.

Б. Момышұлы, «Ұшқан ұя». Повесть, автобиографиялық шығарма. Атауы: тұлға «ұяда» қалыптасып, жазушы сол ұядан «ұшқан». Уақыты – кеңес өкіметінің алғашқы жылдары, қазақтың егіншілік пен отырықшылыққа көшуі; қазақ пен орыс достығы көрсетіледі. Баяндау бірінші жақтан; автор – балалығын еске алған ересек адам: «Қайран, балалық-ай». Тілі: бейнелі естелік (бұлттар жалды айғырлар мен шөккен түйелерге ұқсайды); әженің еркелеткен сөздері («құлыным», «шұнағым»), бесік жыры; зұлымдыққа қатаңдық (тілмаш – «сұмпайы»). Идеясы: адамның мінезі мен елге сүйіспеншілігі отбасы мен ауылда, ата-баба батасы мен үлкендер тәлімі арқылы қалыптасады; жеті атасын білу, үлкенге сәлем беру – тәрбиенің негізі.

Д. Исабеков, «Әпке». Драма; оқулықта «Бірінші акт» берілген. Сюжеті – анасы қайтыс болған соң Қамажайдың інілері мен сіңлісіне қамқорлығы. Коллизия – жеке бақытын бауырлары үшін құрбан ету: Қамажай Қабеннен бас тартады, өзін олардың анасы санайды. Көріністер: Қабеннің хаты мен Қамажайдың өлеңі; мас Тимур, Ермектің әпкесін алғаш «әпке» деуі; қонақтар мен «бақыт» туралы дау; ақша мәселесі; әкенің отбасын тастап кеткені; «үй жиналысы». Бақыт туралы пікірлер: Кәмила – еңбек пен үлкен мақсатқа күрес; Нәзила – сөз бен істің бірлігі. Гуманистік мәні – жақындар үшін жауапкершілік, ал кейбір бауырларының (Тимур) алғыссыздығы осы құрбандықты айқындай түседі.

Шығарма	Жанры	Басты кейіпкер	Идея
«Жусан иісі»	повесть	Аян	соғыс жылдарындағы бала тағдыры, өмірге құштарлық
«Тортай мінер ақ боз ат»	әңгіме	Тортай, Ораш	кітап пен арман
«Ұшқан ұя»	автобиографиялық повесть	баяндаушы (автор)	отбасы, ауыл тәрбиесі
«Әпке»	драма	Қамажай	бауырлар үшін құрбандық

Мысалдар

1. «Жусан иісі» қай жылдың оқиғасын суреттейді? 1942 ж., соғыс кезі.
2. «Бұл дүниеде... жалғыз-ақ нәрсем бар, ол – кітап» – кімнің сөзі? Тортайдың (О. Бөкей).
3. «Әпке» драмасындағы коллизия? Қамажайдың жеке бақытын бауырлары үшін құрбан етуі.
4. «Ұшқан ұя» атауының мәні? Тұлға қалыптасқан, жазушы ұшып шыққан отбасы мен ауыл – «ұя».

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Әпкені» повесть деу: ол – драма.
• «Жусан иісінде» Аянды баяндаушы деу: баяндаушы – оның құрдасы.
• «Ұшқан ұяны» соғыс туралы шығарма деу: ол – балалық шақ туралы автобиографиялық повесть.
• Тортайдың арманын (жазушы болу) басқа кейіпкерге телу.

Өзіңді тексер

1. Аян әжесі қайтыс болған соң кімнің үйіне көшеді? — Бапай шалдың.
2. «Тортай мінер ақ боз ат» әңгімесіндегі баяндаушы? — Ораш.
3. Қамажай кімнен бас тартады? — Қабеннен.
4. «Ұшқан ұя» қай жақтан баяндалады? — Бірінші жақтан.
5. Драмадағы автор түсіндірмесі қалай аталады? — Ремарка.