М. Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясы, І. Есенберлин «Қаһар» Ә. Кекілбаев «Аңыздың ақыры»

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Арман-ПВ, 2020, 20–31, 70–99-беттер
• Әлмұханова Р., Раушанов Е., Омарханов Е. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ЖМБ), 11-сынып, Жазушы, 2020, 101, 171–173-беттер

Негізгі ұғымдар

• Эпопея (гр. epopoiia) – бір не бірнеше тарихи дәуірдің типтік оқиғаларын кең көлемде суреттейтін, бірнеше ұрпақтың іс-әрекетін ортақ идеямен баяндайтын ірі эпостық туынды. Әлемдік үлгілер: Гомердің «Илиада», «Одиссеясы», Л. Толстойдың «Соғыс және бейбітшілігі», М. Шолоховтың «Тынық Доны».
• «Абай жолы» – төрт кітаптан тұрады: 1-кітап «Абай» атымен 1942 ж., 2-кітап «Абай жолы» атымен 1947 ж., 3-кітап 1952 ж., 4-кітап 1956 ж. шықты. Әуезов Абай туралы үлкен туындыны 1937 жылдан жаза бастаған.
• Роман-хроника – оқиғалар жылнамасын сақтайтын, нақты тарихи дерекке, шежіреге сүйенетін роман (Ш. Елеукенов, Р. Бердібаев «Қаһарды» осылай атаған).
• «Қаһар» – І. Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясының бөлімі; трилогия 30 жылда 50 рет басылып, 3 млн данадан асқан, әлемнің 30 тіліне аударылған.

Теория

М. Әуезов, «Абай жолы». Тарихи тақырыбы – XIX ғасырдағы қазақ қоғамы; жарты ғасырға жуық уақыт қамтылады; тарихи адамдар мен ойдан қосылған бейнелер қатар жүреді. Сюжеттің басталуы: бірінші кітап «Қайтқанда» тарауымен басталады: Семейде үш жыл оқыған Абайдың ауылға сағынышы Байтас пен жорға Жұмабайдың диалогы арқылы беріледі. Есембай жырасында Абай қарақшыға ұқсап келіп, Жұмабайдың тымағын көзіне түсіріп, шоқпарын тартып алады – тапқырлығы көрінеді. Сюжет желілері: Абайдың жеке өсу жолы (ауыл – қала – билік – ақындық); жер дауы төңірегіндегі руаралық тартыс (Қодар мен Қамқа оқиғасы, Бөжей мен Құнанбай қақтығысы, «Мұсақұл соғысы»); Абайдың ақындық, әділ билік және ағартушылық жолы. Композиция: Ғ. Мүсірепов тарау аттарын баспалдаққа теңеген: «Қайтқанда», «Қат-қабатта», «Шытырманда», «Бел-белесте», «Өрде», «Қияда» – жоғары өрлеген Абайдың жолы; төменнен оқысаң – ылдилаған Құнанбайдың жолы. Шарықтау шегі мен шешімі: 4-кітаптағы «Жұтта» тарауы – жұт, Абайдың досы Базаралы мен Ербол, сүйікті ұлы Мағаш қаза болады. Эпилогта Абайды бүкіл халық жоқтайды; Әйгерімнің жоқтауымен ол «өлмеске қадам басты». Кейіпкерлер:

• Абай – кемеңгер ойшыл ақын, әділ би, ағартушы; «Мені шағатын жылан қойнымда отыр ғой» – қиын ортада өмір сүрді.
• Құнанбай – аға сұлтан, ақылды, ұстамды, бірақ билік оны қатыгездікке жетелейді (Бөжейге дүре соққызады).
• Ұлжан – Абайдың анасы, мейірімді әрі қағидатты; Зере – әжесі, Абайдың рухани анасы.
• Тоғжан – Абайдың алғашқы махаббаты; Әйгерім – ғажайып әнші, Абайдың жары.
• Ербол – ең сенімді досы; Базаралы – «жолбарыстай келбетті», халық қамын ойлаған азамат.

І. Есенберлин, «Қаһар». 1837–1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісті суреттейді. Композиция: роман көтеріліске дейінгі кезеңнен басталады: Сейтен батыр мен Ожар Құбетұлының әңгімесі арқылы патша өкіметінің «бөліп ал да, билей бер» саясаты, сегіз округке бөлінген Орта жүздің басқаруы ашылады. Желілері: Сейтен – Ожар, Алтыншаш – Байтабан, Күміс – Есіркеген, Кенесары – Наурызбай. Шешімі: Абылайдың көрген түсіндей, Кенесары Көкілтау баурайында қаза табады. Финал: бұл – алты жүз жылдан астам жері, суы, тәуелсіздігі үшін күрескен көшпенділердің «ең соңғы ұлы көші». Кейіпкерлер:

• Кенесары – айбынды хан, қолбасшы, мемлекет қайраткері; аға сұлтандарды тәртіпке келтіріп, қара халық мүддесін қорғайды.
• Наурызбай, Ағыбай, Байтабан, Төлебай, Бұқарбай – қайтпас батырлар; Байтабан Алтыншашты құтқарып, Ожарды өлтіреді.
• Алтыншаш – Тайжанның қызы, Ожардың әйелі; ержүрек, орыс және француз тілін меңгерген; Қоңырқұлжаны орнынан түсіртеді.
• Сейтен – Ожармен үзеңгілес болған батыр; Ожар – патша тыңшысы, екіжүзді, Сейтенді абақтыда мерт қылады.
• Қоңырқұлжа – Қараөткелдің озбыр аға сұлтаны; Күміс – жалшының қызы.
• Есіркеген – Семейде орысша оқыған, Ресейде білім алған қазақ жастарының типтік бейнесі. Құндылығы: патша өкіметінің саясатын қазақ әдебиетінде алғаш ашық жазды; архив құжаттары мен Кенесарының хаттарына сүйенді. Есенберлин: тарихи кейіпкер мен әдеби кейіпкерді тең қоюға болмайды.

	«Абай жолы»	«Қаһар»
Жанры	роман-эпопея (4 кітап)	роман-хроника, трилогия бөлімі
Дәуірі	XIX ғ. қазақ қоғамы	1837–1847, Кенесары көтерілісі
Басты кейіпкер	Абай	Кенесары
Шешімі	Абай қазасы, эпилог	Кенесарының Көкілтауда қазасы

Мысалдар

1. «Абай жолы» неше кітаптан тұрады, бірінші кітап қалай аталған? Төрт; «Абай» (1942).
2. «Абай жолының» алғашқы тарауы? «Қайтқанда».
3. «Қаһарды» роман-хроника деп кім атады? Ш. Елеукенов пен Р. Бердібаев.
4. «Қаһардағы» патша тыңшысы кім? Ожар Құбетұлы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Абай жолын» роман-хроника, «Қаһарды» эпопея деп шатастыру.
• Кітаптардың шыққан жылдарын шатастыру (1942, 1947, 1952, 1956).
• Тоғжан мен Әйгерімді алмастыру: Тоғжан – алғашқы махаббаты, Әйгерім – әнші жары.
• Ожарды Кенесарының жақтасы деу: ол – екіжүзді тыңшы.

Өзіңді тексер

1. Абайдың ең сенімді досы? — Ербол.
2. «Абай жолының» шарықтау шегі болған тарау? — «Жұтта».
3. Кенесары қай жерде қаза табады? — Көкілтау баурайында.
4. «Көшпенділер» трилогиясы неше тілге аударылған? — 30 тілге.
5. Эпопеяға жататын әлемдік шығарма? — Л. Толстой, «Соғыс және бейбітшілік».