Т. Ахтанов «Күй аңызы», Т. Молдағалиев «Бауырлар», М. Мақатаев «Аққулар ұйықтағанда»

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 130, 154–170, 188–203-беттер
• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Арман-ПВ, 2020, 106–113-беттер

Негізгі ұғымдар

• Тахауи Ахтанов (1923–1994) – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы Шетырғыз ауылында туған; «Күй аңызы» – оның баспасөзде шыққан алғашқы әңгімесі.
• Әңгіме – оқиғасы бір тартысқа тартылған шағын эпикалық жанр.
• «Аққулар ұйықтағанда» – Мұқағали Мақатаевтың поэма-толғауы: үш бөлім (І, ІІ, ІІІ) және «Эпилог».
• Эпилог – шығарма соңында автор жазатын қорытынды сөз.
• «Бауырлар» – Тұманбай Молдағалиевтің шетелдегі қандастарды атажұртқа шақырған өлеңі.
• Диаспора – халықтың бір бөлігінің өз елінен тыс жерде тұруы (грек сөзі).
• Тұманбай Молдағалиев (1935–2011).
• Мұқағали Мақатаев (1931–1976).

Теория

Т. Ахтанов, «Күй аңызы». Негізгі тақырыбы – өнер құдіреті және күйші Естеместің ауыр тағдыры. Кейіпкерлер: Естемес – елуге таяған, қара сақалды, қыр мұрынды, атағы кең жайылған күйші (тура мінездеу); шәкіртіне өз өмірін үлгі етпеуді айтып, әйел де, бала да жоқ екенін мұңмен мойындайды (жанама мінездеу). Оразымбет – оның шәкірті. Жаңыл – 16–17 жастағы, қою қара қасты, «қара торының сұлуы». Қарт – бұлақ басындағы үйдің иесі, «Сөзім – сөз» дейтін уәдешіл адам. Сюжет:

• басталуы – Естемес пен Оразымбет Ипан тауына келе жатып, ауылдың көшіп кеткенін көреді; боталары жоғалған жалғыз нар, көзінде жас;
• байланысуы – бұлақ басындағы үйге келеді; Естемес Жаңылды ұнатып, қарттан сұрайды; қыздың шарты: «екі күйші, өнерлеріңді бірдей салыңдар»;
• шиеленісуі – Естемес тартады, бірақ інген сүт бермейді; Жаңыл оны әдейі саумайды;
• шарықтау шегі – Естемес қыз сөзінің мәнін түсінеді;
• шешімі – домбыраны Оразымбетке береді, інген иіп, сүт ағады; «Нар идірген» күйі туады. Соңғы сөз – аңыздың қорытынды формуласы: ел «Нар идірген» күйі осылай туыпты дейді.

Т. Молдағалиев, «Бауырлар». Тағдыр тауқыметімен ТМД, Түркия, Иран, Қытай, Моңғолия, Ауғанстанда жүрген қандастарды атажұртқа шақырады.

• Бөлісу мотиві: «Менің жерім мына жер – сенің жерің», «Менің көлім мына көл – сенің көлің», «Менің тауым мына тау – сенің тауың» – қайталау (анафора).
• Аталар аманаты: қимай кеткен суға соңғы рет бет жуған бабалар.
• Отау тігу дәстүрі: «Мына орман менікі, сен де соның / Ағашынан үйіңе уық алғын».
• Ұлттық мүдде: «ағайын тату болса, ат көп»; «шетелде жүріп сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол»; тәуелсіздіктен кейін оралған қандастарды қолдау.

М. Мақатаев, «Аққулар ұйықтағанда». Тақырыбы – адам мен табиғат, мейірімділік пен зұлымдық, қасиет пен қасірет. Сюжет желілері:

1. Жетімкөл мен киелі аққулар; халықта аққуды атпау дәстүрі.
2. Ауру бала мен ана: тәуіптің сөзіне сенген ана баласы үшін аққуды атады.
3. Шал-жылқышы: тәуіптің сөзі өтірік екенін айтып, көлден «қасиет» кеткенін әшкерелейді.
4. Салдары: бала өледі, ана есінен адасады, аққулар қайтып оралмайды. Сатылары: басталуы – көл мен дәстүр (І); байланысуы – баланың ауруы, тәуіп кеңесі (ІІ); шарықтау шегі – аққуды ату; шешімі – шал, баланың өлімі, ананың қасіреті (ІІІ); эпилог – Жетімкөл «жетімсіреп» қалады, жағасын қамыс басады. Гуманистік мәні: автор ананы жай айыптамайды, оның күресі мен азабын көрсетеді. Аққу – халықта кие, пәктік пен сұлулық белгісі; аққулар жұп болып өмір сүреді. Поэма – экологиялық мәселенің де көркем үні: «аққуды ату – адамгершілікке оқ ату».

Шығарма	Жанры	Басты ой
«Күй аңызы»	әңгіме	өнер құдіреті, күйдің тууы
«Бауырлар»	өлең	атажұртқа шақыру, бауырмалдық
«Аққулар ұйықтағанда»	поэма-толғау	табиғатқа қиянат – қасірет

Мысалдар

1. «Күй аңызында» қай күйдің туу тарихы айтылады? «Нар идірген» күйі.
2. «Менің жерім мына жер – сенің жерің» жолдарындағы құрал? Қайталау (анафора); ой – бауырлармен бөлісу.
3. «Аққулар ұйықтағанда» поэмасындағы көлдің аты? Жетімкөл.
4. Ананы аққуды атуға итермелеген кім? Тәуіп – аққудың еті баланы емдейді деген сөзі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Аққулар ұйықтағандаға» эпилог жоқ деу: поэмада «Эпилог» бар.
• Естеместі «Нар идірген» күйін тартып тынған күйші деу: інгенді идірген – шәкірті Оразымбеттің тартысы.
• «Бауырларды» соғыс тақырыбындағы өлең деу: ол – шетелдегі қандастар туралы.
• Тәуіптің кеңесін шалдың сөзімен шатастыру: шал оны өтірік деп әшкерелейді.

Өзіңді тексер

1. «Күй аңызы» авторы мен оның туған жылы? — Т. Ахтанов, 1923 ж.
2. Жаңылдың күйшілерге қойған шарты? — Екеуі де өнерлерін бірдей салсын.
3. «Аққулар ұйықтағанда» неше бөлімнен тұрады? — Үш бөлім және эпилог.
4. Тәуіптің сөзін өтірік деп әшкерелеген кім? — Шал-жылқышы.
5. «Бауырлар» өлеңінде қандай халық дәстүрі еске алынады? — Отау тігу.