Ш. Мұртаза «Тәуекел той», Т. Әбдіков «Қонақтар», Ұ. Есдәулетов «Біз

Оқулықтық тірек

• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 35, 162–171, 193-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Қонақтар» – Тәкен Әбдіковтің әңгімесі; оқулықтағы бөлімнің тақырыбы – тәуелсіз ұрпақ тәрбиесі: ата-ана мен бала қарым-қатынасы, үлкенді сыйлау, дарынды бағалау, ана тілі.
• Шаңырақ – отбасының, әулеттің киелі белгісі; «шаңыраққа ие болу» – ата қонысын, отбасы ошағын сақтау.
• Эпизод – дербес мәні бар, аяқталған сюжет бөлігі.
• Салыстыру кестесі: салыстыру аймағы – үндестік – ерекшелік – қорытынды пікір.

Теория

Т. Әбдіков, «Қонақтар». Кейіпкерлер:

• Ерғабыл қарт – Қаратүбектегі ата қонысты тастағысы келмейтін, шаңырақ пен салттың сақшысы; ұлы мен немерелерін асыға күтеді.
• Сапабек – Ерғабылдың ұлы, ғалым-геолог; Лондон мен Италияға сапарлары туралы айтады, бірақ ұлымен қазақша сөйлеспейді.
• Тома – Сапабектің әйелі, қала өміріне бейімделген, баласымен орысша сөйлеседі.
• Жеңіс – немере, тек орысша біледі, орыс мектебіне барады.
• Аспандияр – ауылдың тракторшысы, ерекше дауысты әнші.
• Ауыл келіндері – салт-дәстүрді сақтаушылар. Негізгі эпизодтар:

1. Күту: Ерғабыл түні бойы ұйықтамай, ерте тұрып, ұлы мен немерелерінің келуін күтеді; кішкене хабарға алаңдайды.
2. Ән: қарт Аспандиярға ән салдырады; Сапабек оның дауысын «опералық баритон» деп, мұндай дауысты құртуға болмайды дейді – қарапайым адамның дарынын мойындау. Ерекеңнің ашуын басқан – өнер мен халықтан шыққан адамға құрмет.
3. Аттану: қонақтар тарқаған соң қарт ұлынан тағы бір күн қала тұруды сұрайды; Сапабек демалысы бітетінін айтып, отбасын алып кетеді; көлік көзден таса болғанда анасы орамалымен көз жасын сүртеді. Салыстыру:

   Салыстыру аймағы	Ерғабыл қарт	Сапабек
   Өмір салты	ауыл, ата қоныс	қала, шетел сапарлары
   Тілге көзқарас	ана тілін сақтау	ұлымен орысша сөйлеседі
   Құндылығы	шаңырақ, салт	мансап, ғылым, «заман талабы»
   Оқулықтағы пікірталас: «Сапабектердің ісі – заман талабы» мен «Ерғабыл қарттың ойы – ұрпаққа үлгі». Әңгіме кейіпкерлерді жақсы-жаманға бөлмейді – шаңырақтан, тілден алыстаудың бағасын көрсетеді.
   Идеясы: адамгершілік – дарынды, үлкенді және ана тілін құрметтеуде; ұрпақ ата жолын, шаңырақты жалғастыруға тиіс. Қарттың ойы: «Әке жолын қуса, менің жолымды қусын».
   Шығармашылық тапсырма: соңын өзгертіп жазу (мысалы, Сапабек бір күн қалып, әкесінің Қаратүбек туралы әңгімесін тыңдайды, Жеңісті жазғы демалысқа ауылға жіберуге уәде береді) – кейіпкер мінезін, тақырыпты («шаңырақ») сақтау шарт.

Мысалдар

1. Аспандиярдың дауысын «опералық баритон» деген кім? Сапабек.
2. Жеңіс қай тілде сөйлейді? Тек орысша; бұл – ана тілінен алыстау мәселесінің көрінісі.
3. Әңгіме соңындағы ананың көз жасы нені білдіреді? Ұрпақтың ата шаңырағынан алыстап бара жатқанының қасіретін.
4. Ерғабыл қарт Қаратүбекті неге тастамайды? Шаңыраққа ие болу – ата ошағын сақтау деп санайды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Сапабекті тек ұнамсыз кейіпкер деп бағалау: әңгіме оны айыптамай, оның таңдауының бағасын көрсетеді.
• Аспандиярды Ерғабылдың ұлы деу: ол – ауылдың тракторшысы.
• «Қонақтар» атауын бөтен адамдар деп түсіну: қонақтар – қаладан келген өз ұлы мен оның отбасы.
• «Тәуекел той» мен «Қонақтарды» бір автордікі деу: авторлары – Ш. Мұртаза мен Т. Әбдіков.

Өзіңді тексер

1. «Қонақтар» әңгімесінің авторы? — Тәкен Әбдіков.
2. Сапабектің мамандығы? — Геолог-ғалым.
3. Ерғабыл қарттың ата қонысы? — Қаратүбек.
4. Сапабектің әйелі кім? — Тома.
5. Әңгіменің басты мәселесі? — Ұрпақ пен ата-ана, ана тілі мен шаңырақ сабақтастығы.