С. Елубай «Жалған дүние», Т. Әсемқұлов «Бекторының қазынасы»

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Арман-ПВ, 2020, 46, 56–63, 116–125-беттер
• Caravan.kz: caravan.kz/news/ushel-iz-zhizni-kazakhstanskijj-pisatel-i-muzykant-talasbek-asemkulov-337075/
• Rain Taxi: raintaxi.com/the-riches-of-kazakh-literature/

Негізгі ұғымдар

• «Жалған дүние» – Смағұл Елубайдың романы (трилогия құрамында); символизм, мистикалық сарын, философиялық астар тән.
• «Ұлы жұт» – 1931–1933 жылдардағы ашаршылық; романның тарихи негізі.
• Хронотоп (мекеншақ) – уақыт пен кеңістік белгілерінің бірлікте көрінуі (Б. Майтанов, М. Бахтин).
• Симулякр – бұрынғы бет-бейнесінен айырылып, басқаша сипатталған образ.
• Түс мотиві – сюжеттің кейіпкер түсі арқылы құрылуы; қазақта «Түс – балқыған қорғасын» (жақсылыққа жорысаң, жақсылыққа айналады).
• «Бекторының қазынасы» – Талаптан Әсемқұловтың әңгімесі; Бекторы – «Ер Төстік» ертегісіндегі перінің қызы.
• Смағұл Елубай – 1947 жылы Түрікменстан Шаржоу облысы Керкі ауданында туған.

Теория

С. Елубай, «Жалған дүние». Сюжет желілері:

1. Едіге – «Ұлы жұт» қасіретін кешіп, атажұртынан Қарақалпақстанға шұбырған жетім бала; Алматыға арман қуып келіп, беделді университетке түседі, теперіш көрмеу үшін спорт секциясына барады, сәнді киінеді, жазушылықпен айналысады; қырық жасқа дейін ұсақ шығармалар жазып, кейін «отыз екінші жыл» туралы шыншыл кітапқа кіріседі.
2. Хансұлу – жас кезінде «халық жауының» әйелі атанып, жесір қалған, қой бағып айналасын асыраған әйел. Композиция:

• басталуы – 1932 жылдың жазы, Қарақалпақтың түстігі, Ақ боз үйді тастап шұбырған халық;
• байланысуы – Едігенің Алматыдағы өмірі мен жазушылық жолы;
• дамуы – тарихты ақтарып, ашаршылықтың саяси себебін айта бастауы;
• шарықтау шегі – әйелі Маусымжанның «антисоветчиктің әйелі» атанып, партиядан да, институттан да айырылу қаупі;
• шешімі – шықпаған кітаптың «дүниеге әлі келген нәрестеге» теңелуі – үміттің үзілуі. Кейіпкерлер: Едіге (жетім, ізденуші; жауапты Аспаннан күтеді – рухани жалғыздық белгісі); Хансұлу (жесір ана; баласының қызметтен де, отбасынан да айырылғанын естіп, күйініп өледі, соңғы сәтте аштық кезіндегі балалығы елестейді); Түгелхан – Хансұлудың баласы, «тоқырау заманының» құрбаны; Маусымжан – жүйеден қорыққан әйел; Дәу апа – 1932 жылғы шұбырыстың куәсі. Уақыт: тарихи уақыт – 1917–1990 жж. (Кеңес кезеңі), ішінде 1931–1933 жж. ашаршылық пен «тоқырау заманы»; кейіпкер уақыты; жады уақыты – 1932 жылдың жазы қайта-қайта оралады. Кеңістік: «жол» кеңістігі – Қарақалпақстан, Жем бойы, Үстірт; Алматы – арман мен оқу; Аспан – жауап күткен шексіз кеңістік; «Ақ боз үй» – тасталған ошақ символы. Мәселелері: адамның өз тарихын білу құқы, шындық пен жалғандық, бостандық пен қанау, «Мен кіммін?» – тоталитаризмге қарсы әлем әдебиетімен үндес.

Т. Әсемқұлов, «Бекторының қазынасы». Кейіпкерлер:

• Қайырболды – ата-анасынан ерте айырылып, атасы мен әжесінің қолында өскен; әскерден кейін қалада пәтер жалдап, ресторанда даяшы болып жүр, ауылдағы қарттарға көмектеседі. Үш қыздың ақысын өз қалтасынан төлеп, есесіне гауһар орнатылған алтын жүзік алады; жүзікті 125 мың долларға сатып, үш бөлмелі пәтер алады. Бекторының әсерімен жүрегі «мәрмәр жүрекке» ауысып, қайырымсыз байға айналады, атасы мен әжесін ұмытады.
• Сағындық Тілешев – қазақ теледидарының қатардағы тележурналист-редакторы; жоғарыдағы оқиғаның бәрі – оның түсі. Оянған соң түсіндегі ресторанға барады.
• Бекторы – азғырушы, сынаушы сыртқы күш; әже: «Құдай Бекторыны кездестіргеннен сақтасын». Оның «қазынасы» – адамдардың жүрегін саудалап, байлыққа айырбастауы; соңында ол пері емес, періште ретінде көрінеді.
• Сәрсен – ломбардтағы сарапшы дос; жүзіктің бағасын анықтайды, кейін Қайырболды оны ресторан директоры етеді. Тәсілдер: симулякр екі рет қолданылады (Бекторы – Қайырболды, Бекторы – Сағындық); түс мотиві – сюжет байланысы Қайырболдыдан Сағындыққа ауысады. Түс туралы ғылыми пікірлер: И.П. Павлов («күзетші пункт»), З. Фрейд (бейсаналық ойдың символдық бейнесі), К.Г. Юнг (сана мен бейсананы байланыстырушы). Уақыты: тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдар – халықтың тіршілік қамы. Идеясы: байлыққа құмарлық адамды адамдық болмысынан ажыратады; жүректі саудаға салмау.

	«Жалған дүние»	«Бекторының қазынасы»
Жанры	роман	әңгіме
Уақыты	1917–1990, 1932 жылғы ашаршылық	тәуелсіздіктен кейінгі жылдар
Басты кейіпкер	Едіге, Хансұлу	Қайырболды, Сағындық
Негізгі мәселе	тоталитаризм, тарихи шындық	байлық пен адамдық

Т. Әсемқұлов 2014 жылы қайтыс болған.

Мысалдар

1. «Жалған дүниенің» шарықтау шегі? Маусымжанның «антисоветчиктің әйелі» атанып, жұмысынан айырылу қаупі.
2. Қайырболды жүзікті қаншаға сатады? 125 мың долларға.
3. «Бекторының қазынасы» оқиғасы шын ба? Жоқ – бәрі Сағындық Тілешевтің түсі.
4. «Ақ боз үй» романда нені білдіреді? Тасталған ошақ, жоғалған тұрақ.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Түгелханды Едігенің баласы деу: ол – Хансұлудың баласы.
• «Бекторының қазынасын» роман деу: ол – әңгіме.
• Бекторыны тек жағымсыз бейне деу: соңында ол періште ретінде көрінеді.
• «Жалған дүниенің» тарихи негізін Ұлы Отан соғысы деу: негізі – 1931–1933 жж. ашаршылық.

Өзіңді тексер

1. Едіге қай жерге шұбырған? — Қарақалпақстанға.
2. Едігенің әйелі кім? — Маусымжан.
3. Бекторы қай ертегінің кейіпкері? — «Ер Төстік».
4. Сағындық Тілешевтің мамандығы? — Тележурналист-редактор.
5. Хронотоп терминін қазақшалап «мекеншақ» деген кім? — Б. Майтанов.