М. Қабанбай "Бауыр", Ж. Сахиев «Айдағы жасырынбақ»

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6, 24, 107–121, 153-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 130, 167, 188, 202, 205, 208–218, 235-беттер

Негізгі ұғымдар

• Әңгіме – шағын эпикалық жанр; тақырып – «не туралы?», идея – автордың негізгі ойы.
• Портрет – кейіпкердің бет әлпеті мен жүріс-тұрысының суреттелуі; мінездеу – ішкі мінез, көңіл күйін де суреттеу.
• Фантастика – шындықты қиял арқылы бейнелейтін жанр; түрлері: ғылыми фантастика, фантастикалық скетч, фантастикалық юмор.
• Жақтау (рамка) композиция – оқиға бір жағдаймен басталып, соған оралатын құрылым.
• Жүніс Сахиев – «Кеңістік көшпенділері» сериясының авторы.
• Марат Қабанбай (1948–2000) – балалар жазушысы, публицист; Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Қараүңгір ауылында туған.
• Ж. Сахиев – 1950 жылы Оңтүстік Қазақстан облысында туған фантаст жазушы, Қазақстанның «Жюль Верні» атанған.

Теория

М. Қабанбай, «Бауыр». Мазмұны: жиырма төрт жастағы Манап он бес жасар інісі Қалиды іздеп мектеп-интернатқа келеді. Ағайындылар он бір жыл бұрын, Қали төрт жаста болғанда ажыраған: әкесі соғыс контузиясынан ауырып, шешесі қайтыс болған соң Қалиды Өскемендегі балалар үйіне берген. Қали орысша сөйлейді, ағасын жатсынады. Манап оған костюм әкеледі, әкесінің басына қорған тұрғызғанын айтады. Қали костюмді досы Эльдарға сыйлайды, әскери ұшқыш болуды армандайды. Манап пойызбен кетеді. Қарама-қарсы кездесу: Манап «Бар екенсің, бауырым!» деп құшақтайды, Қали «Здравствуйте, дяденька!» деп ағасының созған қолын кері қайтарады. Қали портреті: тығыз қара бұйра шашты, кішірек көзді, ақсұр жүзді, мығым бозбала; күлгенде үстіңгі ернінің сол жақ құйрығы шапшып кетеді – әкесіне ұқсайды. Қалидың әрекеттері: спортты жақсы көреді, тірі табиғат мүйісіне жауапты, үйірмеде отызға жуық оқушы бар; полковник Сидоровпен хат жазысады – мақсаткер. Автор бейнесі: баяндау үшінші жақтан, бірақ баяндаушы Манаптың ішкі ойын біледі: «Аға болу қиын шаруа екен»; «Манаптың қолқасы суырылып кеткендей болды»; «Қалқам-ай! Қанатым-ай!» – оқырман Манапқа жақындайды. Тақырыбы: ағайындылық, туыстық, жетімдік. Идеясы: қан бір болса да, өскен орта мен тәрбие адамдарды алыстатады; туыстық сезімді сақтап, бір-біріне жақындау керек. Мақал: «Мал қонысын іздейді, ер туысын іздейді». Туыстық атаулар: аға – ағайындылардың үлкені, іні – кішісі, әпке – қыздың үлкені, сіңлі – кішісі.

Ж. Сахиев, «Айдағы жасырынбақ». Ғылыми-фантастикалық әңгіме. Жақтау композиция: жаздан кейін мұғалім Гүләйім оқушылардан әсерлерін сұрайды; Сартай: «Айда біз жасырынбақ ойнадық!» Әрі қарай баяндауды бірінші жақтан Мерген жүргізеді; оның әкесі – планетолог. Бөлімдері:

1. мектептегі жақтау және мұғалімнің сұрағы;
2. Айға ұшу, Айдың «теңіздері» мен кратерлеріне алғашқы әсер;
3. «Ғалымдар үйіндегі» өмір, суық, екі аптаға созылатын ай күні;
4. комбинезонмен серуен, кратер, көлеңке;
5. жасырынбақ: Сартай көлеңкедегі Мергенді көрмейді;
6. әкенің түсіндірмесі: атмосфера жоқ болғандықтан көлеңке қап-қара; Айдағы ежелгі тіршілік пен оның жойылуы туралы болжам;
7. қорытынды: Жердің тазалығы туралы әңгіме – «Табиғаттың болашақ тазалығы сендердің қолдарыңда». Идеясы: табиғатқа ұқыпты қарау; қиял-сапар – Жер туралы ойлануға себеп; гуманизм – Жер мен келер ұрпақ алдындағы жауапкершілік.

	«Бауыр»	«Айдағы жасырынбақ»
Жанры	әңгіме	ғылыми-фантастикалық әңгіме
Баяндау	үшінші жақ	бірінші жақ (Мерген), жақтау
Басты кейіпкерлер	Манап, Қали	Мерген, Сартай, әкесі
Идея	туыстық сезімді сақтау	табиғатты қорғау – біздің міндет

Мысалдар

1. Қали ағасын қалай қарсы алады? «Здравствуйте, дяденька!» деп салқын; бұл – жатсыну, бөтен ортада өскенінің белгісі.
2. Қали ағасы сыйлаған костюмді не істейді? Досы Эльдарға береді.
3. Айда көлеңке неге қап-қара? Атмосфера жоқ болғандықтан (планетолог әкенің түсіндірмесі).
4. «Айдағы жасырынбақтың» композициясы неге жақтау? Мектептегі сұрақпен басталып, Жер тазалығы туралы әңгімемен қорытылады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Манап пен Қалидың жасын шатастыру (24 және 15 жас).
• «Бауырда» баяндаушыны Манаптың өзі деу: баяндау – үшінші жақтан.
• «Айдағы жасырынбақты» ертегі деу: ол – ғылыми фантастика.
• Мергеннің әкесін астроном емес, планетолог екенін ұмыту.

Өзіңді тексер

1. Қали қай қаладағы балалар үйіне берілген? — Өскемендегі.
2. Қалидың арманы? — Әскери ұшқыш болу.
3. «Айда біз жасырынбақ ойнадық!» деген кім? — Сартай.
4. Ай күні қанша уақытқа созылады (әңгіме бойынша)? — Екі аптаға.
5. Ж. Сахиевтің фантастикалық сериясы? — «Кеңістік көшпенділері».