Қ. Мұхамбетқалиұлы "Тар кезең"

Оқулықтық тірек

• Тұрсынғалиева С.Ч., Рыскелдиева Г.Д. «Қазақ әдебиеті», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 238–253, 255–266-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Тар кезең» – Қ. Мұхамбетқалиұлының Сырым Датұлы туралы тарихи романы. Автор Сырымның бүкіл өмірін емес, халық басына күн туған кезеңін алады.
• Сюжет – белгілі ретпен байланысқан оқиғалар; «сюжет жоқ жерде композиция жоқ»; композиция – тақырып пен идея бірлігін қамтамасыз ететін құрылыс.
• Ішкі монолог – кейіпкердің өзіне айтқан ішкі ойы; жанама мінездеу – кейіпкерді онымен байланысты құбылыстар арқылы ашу.
• Троп – сөзді ауыспалы мағынада қолдану (теңеу, метафора, эпитет, синекдоха, метонимия); айшықтар – қайталау, анафора, шендестіру (антитеза), риторикалық сұрақ.
• Қажығали Мұханбетқалиұлы (1942 жылы туған) – Ақтөбе облысы Байғанин ауданында туған; 1965 жылы ҚазМУ-ды бітірген; «Қазақстан» баспасында, «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде қызмет атқарған; Сырым Датұлы туралы «Тар кезең» тарихи романы 2012 жылы жарық көрген.

Теория

Тарихи негізі. Батыс және Орталық Қазақстан Ресейге қосылғаннан жарты ғасыр өткен соң империя отаршылдық бетін ашық көрсетеді: қазақтар Елек пен Жайық бойындағы жайылымнан ығыстырылады, казак-орыс, башқұрт, Еділ қалмақтарының шабуылынан зардап шегеді. Нұралы хан бұл мәселелерді шеше алмайды – жауапкершілікті Сырым мен билер, батырлар, ақсақалдар алады.

Идеясы. Т. Тебегенов: Ресейдің күшейген отаршылдық саясатына (атамекеннен күшпен көшіру, ауылдарды шабу, кісі өлтіру, тонау, өзін-өзі басқаруға тыйым) қарсы халық қарсылығының күшін көрсету. А. Өмірзақов: Сырым – басты кейіпкер, бірақ ол азаттық күрестегі халық рөлін көрсететін «дәнекер ғана».

Кейіпкерлер жүйесі.

• Сырым Датұлы – би, батыр, «елдің ағасы»; Игельстроммен күрес пен дипломатия жүргізеді, хандық биліктен бас тартып, «Ұлы жиын» шақыруды ұсынады. Ә. Сарай: «саяси күрескер, сұңғыла дипломат»; романда «құжаттық» та, «фольклорлық» та емес, жаңа Сырым көрсетілген.
• Нұралы хан – халқын әлдеқашан опасыздықпен сатқан, мәселе шеше алмайтын әлсіз билеуші; оны тақтан тайдыру – «қатерлі ой».
• Генерал Игельстром – отаршыл биліктің өкілі; оның «сәлемін» Шүкірәлі, Шәки, Нұрмұханбет жеткізеді.
• Тұрманбет би – Сырымды іштей қолдайтын серігі.
• Аталатын басқа тұлғалар: Шүкірәлі бай, башқұрт Батырша, Пугаш батыр, Дәуқара мен Бармақ батырлар, молда Қаражігіт.
• Қарама-қарсылық: Сырым (халық қорғаушысы, дипломат) – Игельстром (отаршыл билік).

«Ұлы жиын» эпизоды – Сырым би сөзінің композициясы.

1. Негізгі ойға жақындау («сөз түйіні»): ақын түні бойы ұйықтамай, «ойым оңға, санам санға бөлініп», екі тоқтамға келгенін айтады.
2. Бірінші тоқтам: ханға түпкі қазақ хандарының ұрпағы Қайыпты шақыру – Кіші жүзді біріктіріп, Орта жүздегі Жәдік руымен байланысты нығайту.
3. Екінші тоқтам: билікті тұтастай билерге беру – Әз Тәуке Ұлы жүзді Төле биге, Орта жүзді Қазыбек биге, Кіші жүзді Әйтеке биге берген.
4. Ұсыныс: Алты ата Әлім, Жеті ата Жетіру, Байұлы бір-бір лайықты адамнан шығарады.
5. Шешімі: ертеңге дейін кеңесуге шақыру – «Кеңесіп пішкен тон келте болмас».

Психологизм. Сырымның ішкі ой-толғанысы көпшілік алдындағы сөзге айналған ішкі монолог ретінде беріледі: «Қорықпадық... Ойланбадық» – өзін-өзі айыптау; сырттан бақылап отырған «қатал, қатыгез көз» туралы, жалғыз билемек болған Нұралының күйреуі туралы айтады. Тұрманбет би қонақтарды шығарып салып тұрып, «іштей тілеулестік етіп тұрғанын өзі де аңдаған жоқ» – кейіпкердің өзі байқамаған жасырын сезімі.

Көркемдік құралдар (Сырым сөзі).

• Теңеу: бөлшектенген хандықтар сиырдың бүйрегіне; қазақ халқы «қара орманға»; ақиқат өз орнында өзгермей тұрған ай мен күнге теңеледі.
• Эпитет: «көк найзалы Кіші жүз».
• Риторикалық сұрақ: Алашта біртұтас ұлы хандық болды ма?!
• Қайталау мен антитеза: «Қорықпадық... Ойланбадық»; «текпен озған төре» – «миімен озған қара».
• Мақал-мәтел: «бөлінгенді бөрі жер», «ортақ өгізден оңаша бұзау артық», «кеңесіп пішкен тон келте болмас».
• Стилі: бейнелілік, фольклорлық мақалдылық пен шешендік құрылым; «ағайын», «жаран» қаратпалары – жиындағы жанды сөз әсері.

Кейіпкер	Бейнесі
Сырым	халық қорғаушысы, дипломат, шешен
Нұралы хан	опасыз, әлсіз билеуші
Игельстром	отаршыл билік
Тұрманбет би	іштей қолдаушы серік

Мысалдар

1. Сырым хандыққа кімді шақыруды ұсынады? Түпкі қазақ хандарының ұрпағы Қайыпты.
2. Сырым үш жүзді үш биге берген қай ханды мысал етеді? Әз Тәуке ханды (Төле – Ұлы жүз, Қазыбек – Орта жүз, Әйтеке – Кіші жүз).
3. «Текпен озған төре – миімен озған қара» – қандай айшық? Шендестіру (антитеза).
4. «Кеңесіп пішкен тон келте болмас» сөздің қай жерінде? Шешімінде – ертеңге дейін кеңесуге шақыру.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Сырымды хан деу: ол – би, батыр, көтеріліс басшысы.
• Игельстромды Сырымның одақтасы деу: ол – отаршыл билік өкілі.
• «Тар кезеңді» Сырымның бүкіл өмірін баяндайды деп ойлау: роман тек бір кезеңді алады.
• Тұрманбет биді Нұралы ханның жақтасы деу.

Өзіңді тексер

1. «Тар кезең» романының басты кейіпкері? — Сырым Датұлы.
2. Сырымды «саяси күрескер, сұңғыла дипломат» деген кім? — Ә. Сарай.
3. Сырымды «халық рөлін көрсетудегі дәнекер» деген кім? — А. Өмірзақов.
4. «Бөлінгенді бөрі жер» – қандай құрал? — Мақал, сендіру құралы.
5. Нұралы ханның басты кемшілігі? — Халқын сатқан опасыздығы, мәселе шеше алмауы.