Көркем шығарма үзіндісімен жұмыс

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6–7, 22–26, 31–47-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 16–29, 62, 78-беттер
• Керімбекова Б.Д., Қуанышбаева Ә.Н., Мұқанова Ж.Ж. «Қазақ әдебиеті», 7-сынып, Мектеп, 2025, 30, 47, 79, 100, 175, 188–193-беттер
• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 36, 106, 130–131, 153, 167, 188, 202–204-беттер
• ҰБТ спецификациясы, «Қазақ әдебиеті» пәні (тест құрылымы, қиындық деңгейі, орындау уақыты)

Негізгі ұғымдар

• Үзінді – шығармадан алынған шағын бөлік; оны талдауда жанрын, сюжеттегі орнын, кейіпкерін, автор бейнесін, көркемдік құралдарын анықтаймыз.
• Әдебиет тектері: эпикалық (баяндау), лирикалық (сезім, ой), драмалық (диалог, монолог, ремарка).
• Фабула – оқиғаның қысқаша мазмұны; сюжет – оқиғалар тізбегі: пролог – экспозиция – байланысу – даму – шиеленісу – шарықтау шегі – шешім – эпилог.
• Троп – сөзді ауыспалы мағынада қолдану.
• Автор бейнесі – эпикада баяндаушы арқылы, лирикада лирикалық кейіпкер арқылы көрінеді; тікелей айтылмайды.

Теория

1-қадам. Тегі мен жанрын анықтау.

Белгі	Тек/жанр	Мысал
ұйқас, тармақ, шумақ, «мен» сезімі	лирика (өлең, толғау)	Әл-Фараби, «Қашықтасың туған жер»
баяндау, оқиға, кейіпкер	эпос (ертегі, әңгіме, повесть, роман, жыр)	«Керқұла атты Кендебай»
диалог, ремарка, акт	драма	«Әпке»
Ертегі «Ертеде-ерте, ертеде...» деп басталады; батырлар жырында оқиға эпизодтан эпизодқа өтеді; әңгімеде бір тартысқа жинақталады.

2-қадам. Үзіндінің сюжеттегі орны. Экспозиция – кейіпкерлермен таныстыру; байланысу – тартыстың басталуы; шарықтау шегі – оқиғаның ең жоғары сатысы; шешім – тартыстың бітуі; эпилог – кейіпкерлердің одан арғы күйі. Мысалы, Төлегеннің Қособада Бекежан қолынан қаза табуы – «Қыз Жібектің» шарықтау шегі. Пролог оқиғаға дейін тұрады және ештеңе шешпейді; эпилог шешімнен кейін қорытады.

3-қадам. Кейіпкер мен оның бейнесін ашу. Құралдар: портрет (сырт келбет), мінездеме, іс-әрекет, сөз, басқалардың бағасы. Тура мінездеу – қасиетті автор тікелей атайды; жанама мінездеу – іс-әрекеттен, сөзден көрінеді. Бейне түрлері: қаһармандық, трагедиялық, сатиралық, юморлық, фантастикалық. Тип – дәуір мен ортаға тән белгілер жинақталған бейне.

4-қадам. Көркемдік құралдарды табу.

Құрал	Анықтама	Мысал
теңеу	екі затты салыстыру («-дай/-дей», «бейне»)	«Бөрідей ұлып жылады»
эпитет	бейнелі анықтауыш	«қалың қыпшақ»
метафора	ұқсастыққа қарай ауыстыру	«Көңілімді қайғы жандырды»
кейіптеу	жансызға жан бітіру	«Сұм ажал бүгін жылатты»
гипербола / литота	әсірелеу / кішірейту	тұяғы көктасты «сазбалшықтай иледі»
градация	ойды біртіндеп күшейту	«Қатуланып, қаттанып, буырқанып...»
перифраз	затты суреттеп атау	«Төрт аяқты ағаш ат» – табыт
символ	идеяны білдіретін шартты бейне	көгершін – бейбітшілік
аллегория	тұспалдап айту	мысалдағы бидай – адам
Айшықтар: қайталау (жай, еспе), анафора (жол басында), эпифора (жол соңында), риторикалық сұрақ (жауабы айқын), антитеза (қарсы қою), психологиялық параллелизм (көңіл күйді табиғатпен беру), эллипсис (сөзді әдейі түсіріп кету), ирония (сырты мақтау, іші мысқыл).

5-қадам. Автор бейнесі мен идеяны анықтау. Кім баяндайды (бірінші не үшінші жақ)? Автордың көңіл күйі қандай сөздерден көрінеді? Идея – «автор не айтқысы келеді?»; тақырып – «не туралы?».

6-қадам. Үзіндіні дәлел ретінде қолдану (ПОПС формуласы). 1) «Менің ойымша...» – позиция; 2) «Себебі...» – түсіндіру; 3) «Дәлелдеймін...» – үзінді, факт; 4) «Қорытындылай келе...» – тұжырым. Дәйексөз қысқа, дәл, тырнақшада, шығарма аталып, соңынан өз түсініктемең беріледі.

ҰБТ-дағы формат. Спецификация бойынша тест 40 тапсырмадан тұрады: 25 бір дұрыс жауапты, 1 контекст бойынша 5 бір жауапты, 5 бір немесе бірнеше жауапты, 5 сәйкестік тапсырмасы. Қиындығы: А – 50 %, В – 30 %, С – 20 %. Бір тапсырмаға орта есеппен 2 минут беріледі.

Мысалдар

1. Үзінді: «Сұм ажал бүгін жылатты, / Құрығын салып құлатты». Талдау: тегі – лирика-эпос (жоқтау жыры, «Алып Ер Тұңға»); құрал – кейіптеу: ажал адамша әрекет етеді; көңіл күйі – қайғы.
2. Үзінді: «Ақсұңқар құстай шүйіліп, / қабағы тастай түйіліп». Талдау: батырлар жыры («Қобыланды батыр»); құрал – теңеу; портрет арқылы батырдың қаһарлы бейнесі ашылады.
3. Үзінді: Ясауидің «Төрт аяқты ағаш ат» тіркесі. Талдау: перифраз – табыт тура аталмай, бейнелі суреттеледі; стиль – дидактикалық, діни-философиялық.
4. Тапсырма: «Ана – ердің серігі, батырдың бағдаршысы» (Қорқыт) дәйексөзін ПОПС бойынша қолдану. Жауап үлгісі: Менің ойымша, ана – тәрбиенің негізі; себебі Қорқыт ананы батырдың бағдаршысы дейді; бұл нақыл ананың ер жолын көрсететінін дәлелдейді; демек ана тәрбиесі – ұрпақ тәрбиесі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Фабула мен сюжетті шатастыру.
• Теңеу мен метафораны ажыратпау: теңеуде салыстыру белгісі бар («-дай», «бейне»), метафорада жоқ.
• Анафора мен эпифораны алмастыру.
• Перифразды метафора деу: перифраз заттың атын суреттеумен ауыстырады.
• Автор бейнесін кейіпкермен теңестіру: баяндаушы үшінші жақтан сөйлесе, автор оқиғаға қатыспайды.
• Дәйексөзді түсініктемесіз келтіру – ол дәлел емес, әшекей ғана.

Өзіңді тексер

1. Сюжеттің ең жоғары сатысы қалай аталады? — Шарықтау шегі.
2. «Бөрідей ұлып жылады» – қандай троп? — Теңеу.
3. Жол соңындағы сөз қайталауы? — Эпифора.
4. Драмадағы автордың қысқа түсіндірмесі? — Ремарка.
5. ПОПС формуласының төрт бөлігі? — Позиция, түсіндіру, дәлел, қорытынды.