Т. Нұрмағамбетов "Анасын сағынған бала", Н. Ақыш "Нағыз әже қайда",

Оқулықтық тірек

• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ. «Қазақ әдебиеті», 5-сынып, Атамұра, 2017, 6–7, 108, 123–146-беттер

Негізгі ұғымдар

• Әңгіме – оқиғасы жинақы берілетін шағын эпикалық жанр.
• Диалог – екі не бірнеше адамның сөйлесуі; «Анасын сағынған баладағы» сюжеттің негізгі құралы.
• Автор бейнесі – шығармадағы жазушының өз тұлғасын көрсету қалпы; әңгімеде баяндаушы арқылы көрінеді.
• Романтикалық образ – өмірде әзірше жоқ, бірақ болуы мүмкін деректен туған бейне; реалистік образ – шындыққа негізделген бейне.
• Нұрдәулет Ақыш – 1950 жылы Шығыс Қазақстанда туған балалар жазушысы.
• Тынымбай Нұрмағамбетов (1945 жылы туған) – 1945 жылы 10 маусымда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Бірлік ауылында туған; 1968 жылы Қызылордадағы Н.В. Гоголь атындағы педагогикалық институтты, 1981 жылы Мәскеудегі Жоғары әдеби курсты бітірген; алғашқы жинағы – «Қауын иісі» (1971).

Теория

Т. Нұрмағамбетов, «Анасын сағынған бала». Үзінді тоғыз нөмірленген бөлімнен тұрады.

• Экспозиция: Есмағамбет төрт жылдан кейін ауылына пойызбен оралады; жүзім көлеңкесінде «Мама-аа...» деп ән салып отырған төрт жасар Сержанды (ағасының немересі) көреді.
• Байланысу: бала «менің мамам да Алматыда» дейді; Есмағамбет оны Алматыға алып кетуге уәде береді.
• Даму: Сержанның әңгімелері, балмұздақ сатып алу, «ең жақсы көретінім Есмағамбет атам» деуі.
• Шиеленісу: кешке Есмағамбет баланы алып кететінін айтқанда, Балмағамбет пен Мейіркүл қарсы шығады.
• Шарықтау шегі мен шешім: бала уәденің орындалмайтынын сезіп, кірбіңденеді де: «Сен бұл жолы мені Алматыға алып кетпей-ақ қой», – дейді. Автор бейнесі: баяндау үшінші жақтан, автор оқиғаға қатыспайды: «Есмағамбеттің бұл сапары – ауылына төрт жылдан кейін оралуы еді». Баяндаушы көбіне Есмағамбеттің көзімен көреді, бірақ баланың ішкі күйін де болжайды; үні жылы, мейірімді: баланың «екі беті ерте піскен алмадай алабұртылып тұрды» (теңеу); «Өңіне бір кірбің, көздеріне де мұң ұялағандай еді» – аяныш. Идеясы: ата-ана мейірімін аңсаған баланың мұңы; балаға берілген уәденің құны.

Н. Ақыш, «Нағыз әже қайда?» Баяндау бірінші жақтан – әке Азаттың атынан.

• Оның екі қызы Ая мен Райхан балабақшада өсіп, «әже» дегенді көрмеген. Әкесі ауылдағы әжесі айтқан ертегілерді айтып, әжені мейірімді, ақылды, ұршық иіретін, кимешек киетін кісі деп суреттейді: «Үні де, қолы да, көзқарасы да жұмсақ».
• Қыздар: «Шіркін, бізде де бір әже болса ғой».
• Жолдастың шақыруымен барған жиында ауылдан келген қарт әйелді көреді: көгілдір жемпір, жаздық гүлді орамал киген, ертегі білмейді, бата қайырмайды; отбасында оны «бабушка» дейді, сөзге орыс сөздері араласады.
• Қыздардың түйіні: «Ол – жай ғана бабушка». Әкесі нағыз әжені көрсетуге уәде береді: «Папа, сен бізге бәрібір нағыз әжені көрсетесің ғой?» Қарама-қарсы суреттеу:

  Белгі	Қиялдағы (нағыз) әже	Жиындағы «бабушка»
  Киімі	қамзол, кимешек, шылауыш	көгілдір жемпір, гүлді орамал
  Ісі	ұршық иіреді, ертегі айтады	ертегі білмейді
  Батасы	бата береді	бата қайыруды білмейді
  Образ түрі	романтикалық	реалистік
  Тақырыбы: әже мен немере қарым-қатынасы, ұрпақ сабақтастығы. Идеясы: нағыз әже – салт-дәстүрді, ертегіні, батаны, мейірімді сақтаушы; бұл құндылықтарды жоғалтпау керек. Атауы – қоғамның ұлттық құндылықтан алыстап бара жатқанына қойылған сұрақ.

	«Анасын сағынған бала»	«Нағыз әже қайда?»
Баяндау	үшінші жақ	бірінші жақ (әке Азат)
Бала кейіпкер	Сержан	Ая мен Райхан
Басты мәселе	ана мейірімін аңсау	ұлттық құндылықтың жоғалуы

Мысалдар

1. «Нағыз әже қайда?» әңгімесі қай жақтан баяндалады? Бірінші жақтан – әке Азаттың атынан.
2. Сержан неше жаста, кімнің немересі? Төрт жаста, Есмағамбеттің ағасының немересі.
3. «Екі беті ерте піскен алмадай алабұртылып тұрды» – қандай құрал? Теңеу.
4. Қыздар жиындағы әжені неге «жай ғана бабушка» дейді? Ол ертегі білмейді, бата бермейді, кимешек кимеген.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Анасын сағынған балада» баяндаушыны Есмағамбеттің өзі деу: баяндау – үшінші жақтан.
• Сержанды Есмағамбеттің ұлы деу.
• «Нағыз әже қайда?» әңгімесіндегі қыздардың атын шатастыру (Ая мен Райхан).
• Романтикалық және реалистік образды алмастыру.

Өзіңді тексер

1. Есмағамбет ауылына неше жылдан кейін оралады? — Төрт жылдан кейін.
2. Баланы Алматыға жібермеуге қарсы шыққандар? — Балмағамбет пен Мейіркүл.
3. Сержанның соңғы сөзі? — «Сен бұл жолы мені Алматыға алып кетпей-ақ қой».
4. Н. Ақыш қай жылы туған? — 1950 ж.
5. Нағыз әже бейнесінің белгілері? — Мейірімді, ертегі айтады, бата береді, кимешек киеді.