Ш.Құсайынов «Томирис», Ж. Сахиев «Дабыл», А. Сүлейменов «Бесатар»

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 202, 219–235-беттер
• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Арман-ПВ, 2020, 32–40-беттер

Негізгі ұғымдар

• Фантастика – шындықты қиял арқылы бейнелейтін жанр: ғылыми фантастика, фантастикалық скетч, фантастикалық юмор. Ж. Сахиев – «Кеңістік көшпенділері» сериясының авторы.
• «Бесатар» – Асқар Сүлейменовтің аллегориялық-психологиялық повесі; 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс тақырыбы.
• Аллегория – ойды астарлап, тұспалдап беру.
• Психологиялық диалог – көзқарасы екі түрлі адамдардың сөз тартысы, терең психологиялық астармен.
• Тура мінездеу – портрет, автордың тікелей бағасы; жанама мінездеу – іс-әрекет, сөз арқылы.

Теория

Ж. Сахиев, «Дабыл». Фантастикалық әңгіме. Басты кейіпкер: Жасаған – елуден асқан, орта бойлы, қыр мұрынды, қой көзді, белгілі түрколог, ғылым докторы (тура мінездеу); ағасының алдында кішіпейіл, ерекше құрметтен бас тартады, үй шаруасына көмектеседі, сөзді әуелі өзгелерге береді (жанама мінездеу). Ағасы – Төлен. Сюжет желілері: отбасылық (Жасаған туған ауылына келіп, бәрі тауға демалуға жиналады); ғылыми (жазба ескерткіштер туралы дау, қазақ әліпбиін жасау уәдесі); фантастикалық (үңгірге бару, ғарыштан құлаған Талас жазуы бар қара тас); ұйымдастыру (академия басшысы Жанқуат Пазылұлымен бейнебайланыс, суретті телефакспен жіберу, ұшақтың келуі). Сатылары: басталуы – ғарыштан бір дененің ауыл үстінен ағып өтуі, туыстардың жиналуы; байланысуы – жазу туралы әңгіме; шиеленісуі – үңгірге шығып, тасты табу; шарықтау шегі – жазуды аудару: «Күнгей ғаламшарының ғарышкерлері» деген үндеу; шешімі – академияға хабар, ұшақтың келуі. Эпилог жоқ. Идеясы: тіл, жазу және тарихи жад – ұлттық мүдде; ғылымның ұлт болашағына қызметі.

А. Сүлейменов, «Бесатар». Жанры: аллегориялық-психологиялық повесть. У. Еркінбай: бұл – ұлттық генетикалық ерекшелікті сақтай отырып, осылай да жазуға болатынын көрсеткен авторлық стратегия. Композиция: тақырыпшалар бойынша дамиды: «Иноземцев. 1916 ж., 7 июль, сәске», «Крейгель», «Сәруар, Төлеген», «Сәруар, Крейгель», «Қарала», «Сәруар», «Төрехан», «Мұқағали», «Сәруар, 1916 ж., 8 июль, бесін». Бір күндік оқиға баяндалады, кейбір тақырыпшалар 2–3 рет қайталанады – тарих бір күнге сыйғызылған. Уақыт пен кеңістік: 1916 жылғы 7–8 шілде; Түркістан өлкесі, Қазығұрт тауының етегі; күн көтерілгеннен кеш батқанға дейінгі 4–5 адамның қақтығысы – бүкіл халық тағдыры, отаршылдық қысым, көтеріліс рухы. Кейіпкерлер жүйесі (қарама-қарсы жұптар): екі түрлі офицер – Крейгель мен Иноземцев; көтеріліс басшысы Төрехан мен Крейгель; делдал, шала оқыған жігіттер – Сәруар мен Мұқағали. Шарықтау шегі мен шешімі: Крейгель жалпақ сары қошқырына маузерін беріп, Сәруарды атуды бұйырады; ол жылап: «Я не могу, Ваше благородие... Я живу на их земле», – дейді; Крейгель Сәруарды өзі атады. Повесть Төрехан мен Сәруардың қазасымен аяқталады. Автор бейнесі: С. Елубай: «Бесатар» қызыл империяға қарсы атылған оқ болатын. Автор – тоталитарлық идеологияға қарсы үн; басты ерекшелігі – астарлау, үнсіздік: «Иноземцев бірақ тұяқ серіпкен жоқ» – өлгені ме, талғаны ма, ашық айтылмайды. Стилі: психологиялық диалог, аз сөзбен көп мағына; символдар – бесатар, Қарала ат, сары қошқыр. Бағалар: Ғ. Мүсірепов: «Жаңаша жазушы, жазуға жаңалық кіргізер жазушы келе жатыр»; М. Қойгелді Сүлейменовті Ж. Аймауытұлы мен М. Жұмабаевтың жалғасы деп қарайды. Жаңашылдығы – ұлттық болмысты модернизм үлгісімен, жаңа формамен беруі.

	«Дабыл»	«Бесатар»
Жанры	фантастикалық әңгіме	аллегориялық-психологиялық повесть
Уақыты	бүгінгі күн	1916 ж. 7–8 шілде
Басты кейіпкер	Жасаған	Сәруар, Төрехан, Крейгель
Идеясы	жазу мен жад – ұлт мүддесі	отаршылдыққа қарсылық

Мысалдар

1. «Бесатар» оқиғасы қанша уақытты қамтиды? Бір күнді: 1916 ж. 7 шілде сәскеден 8 шілде бесінге дейін.
2. Сәруарды кім атады? Крейгель өзі – қошқыры бұйрықты орындаудан бас тартқан соң.
3. «Дабылдағы» тастағы жазу қандай? Талас жазуы; «Күнгей ғаламшарының ғарышкерлері» деген үндеу.
4. «Тұяқ серіпкен жоқ» тіркесі нені көрсетеді? Автордың астарлау тәсілін – ашық айтпай, оқырманға қорытынды жасату.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Бесатарды» роман деу: ол – повесть.
• Крейгель мен Иноземцевті бір кейіпкер ретінде қабылдау: олар – екі түрлі сипаттағы екі офицер.
• «Дабылды» тарихи әңгіме деу: ол – фантастика.
• Жасағанды астроном деу: ол – түрколог, ғылым докторы.

Өзіңді тексер

1. «Бесатар» оқиғасы қай жерде өтеді? — Түркістан өлкесі, Қазығұрт тауының етегі.
2. «Бесатарды» «қызыл империяға қарсы атылған оқ» деген кім? — Смағұл Елубай.
3. Жасағанның ағасы кім? — Төлен.
4. Жасаған кіммен бейнебайланысқа шығады? — Академия басшысы Жанқуат Пазылұлымен.
5. «Бесатардағы» делдал жігіттер? — Сәруар мен Мұқағали.