Р. Мұқанова «Мәңгілік бала бейне», А. Алтай "Прописка", Қ.Әбдіқадыров «Қажымұқан»

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 130, 170, 188, 202, 236–252-беттер
• Ақтанова А.С., Жундибаева А.Қ., Жұмекенова Л.К. «Қазақ әдебиеті», 6-сынып, Атамұра, 2018, 17, 29, 52, 78, 84–111-беттер

Негізгі ұғымдар

• «Мәңгілік бала бейне» – Роза Мұқанованың Семей полигонындағы сынақтардың зардабы туралы әңгімесі; ол бойынша спектакль қойылған.
• Семей полигоны: алғашқы сынақ – 1949 жылғы 29 тамыз; 456 ядролық және термоядролық жарылыс (116-сы ашық), 500 мыңдай адам зардап шеккен.
• «Прописка» – Асқар Алтайдың (1963 ж., Зайсан қаласында туған) әңгімесі; арнауы: «Желтоқсанда із-түзсіз кеткендердің рухына бағыштаймын».
• «Қажымұқан» – Қ. Әбдіқадыровтың тарихи тұлға Қажымұқан Мұңайтпасовтың бала шағы туралы повесі.
• Типтік образ – көп адамға тән қасиеттер жинақталған бейне; көркем бейне – өмір құбылысының жинақталған көрінісі.
• Монолог – кейіпкердің ішкі күйін ашатын өз-өзіне айтқан сөзі.
• Роза Мұқанова (1964 жылы туған) – Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Көлденең ауылында туған; «Жарық дүние», «Дүние кезек» әңгімелер жинақтарының авторы; 2001 жылы Рабғұзидің «Қисса-сүл-Әнбия» кітабын қазақ тіліне алғаш аударған.
• Қалмақан Әбдіқадыров (1903–1964) – жазушы, ақын, аудармашы; «Қажымұқан» повесінің авторы; Фирдоуси, Науаи өлеңдерін аударған, аудармасымен «Мың бір түннің» 4 кітабы үш рет басылған.

Теория

Р. Мұқанова, «Мәңгілік бала бейне». Тақырыбы – сынақтан зардап шеккен адамның тағдыры; идеясы – адамның табиғатқа зиянды әсерін айыптау, мейірімге шақыру. Кейіпкердің прототипі – Семейлік 14 жасар Еңлік.

• Басталуы: Тереңсайдағы түн; Ләйлә «жарық Ай» дегенге сыр шертеді (монолог): «Мен кім мін, осы?» – көп нүкте, қайталау («Е...е...е...ей...») оның дірілі мен абдырауын береді.
• Байланысуы: Қатира апасымен кездесу, тойға бару бұйрығы; Ләйлә ақырын: «Адам емеспіз бе?» – дейді.
• Шиеленісуі: той, Құмармен кездесу, би, Құмардың жоғалуы, айналадағылардың күлкісі мен сыбыры.
• Шарықтау шегі: шенеуніктер оны аза жиынына қатысуға шақырады; Ләйлә: «Жамандықтың белгісі болғым келмейді».
• Шешімі: той күні Ләйлә қайтыс болады, далада тағы жарылыс болады. Автор үшінші жақтан баяндайды, бірақ кейіпкерге жаны ашиды: түн мен Айдың суреті («дөп-дөңгелек Ай», «сүттей аппақ көркі»). Ай – Ләйләнің жалғыз сырласы: табиғат адамдардың орнын басады.

А. Алтай, «Прописка». Жанры – әңгіме.

• Басталуы: Өскеменнен шыққан автобуста әскерден оралған Архат жеті жылдан кейін туған жері Күршімге бара жатып, прописка мәселесін еске алады – төрт ай бойы паспортқа тұрақтай алмаған.
• Даму: Желтоқсан оқиғасынан кейінгі жағдай, донос, ауылсовет пен подполковниктің қабылдамауы.
• Шарықтау: Ұлан асуында автобус аударылады, жолаушылар оны тұрғызады; үш жігіт автобустан шығып, із-түзсіз жоғалады.
• Шешім: Ертістің мұзы жібіп, жол бермейді; автобус Самарға қайтады, Архат Күршімге жете алмайды. Кейіпкер типтері: Архат – запастағы офицер, «Мен – Совет азаматымын» деп әділдік іздеген қарапайым азамат; Қақатаев (ауылсовет) – жауапкершіліктен жалтарып, нұсқауды сылтау ететін қорқақ шенеунік; подполковник – «Отырмайсың!» деп зілденетін қатал билік. Пейзаж: боран, Ұлан асуы, Ертіс.

Қ. Әбдіқадыров, «Қажымұқан». Басты кейіпкер – бала Мұқан.

• Күші: отыз пұт тоңмай құйылған кеспекті (пұт – 16 кг, кеспек – 480 кг) он адам қозғай алмағанда, иығымен қағып шанаға түсіреді.
• Қоғамдағы орны: жалдамалы жұмысшы, айлығы бір сом сексен тиын; тапқанын ауылдағы әжесі мен ата-анасына жібергісі келеді.
• Аңқаулығы: тышқаннан қорқады, ал қасқыр мен аюдан қорықпайды – күшті, бірақ бала мінезді.
• Еңбекқорлығы: боранда өлген атты шанаға салып, шөпті өзі сүйреп қалаға жеткізеді.
• Тип: қарапайым еңбек адамынан шыққан алып күш иесі – халық батырының типі.
• Троптар: градация – «үйіріп соғып, үйіліп қалған төбе қар»; теңеу – «қазанның қақпағындай төңкеріліп түсіпті»; гипербола – «алақанымен ысыра салыпты».

Шығарма	Жанры	Басты кейіпкер	Мәселе
«Мәңгілік бала бейне»	әңгіме	Ләйлә	Семей полигонының зардабы
«Прописка»	әңгіме	Архат	Желтоқсаннан кейінгі әділетсіздік
«Қажымұқан»	повесть	Мұқан	халық батырының балалығы, еңбек

Мысалдар

1. «Жамандықтың белгісі болғым келмейді» – кімнің сөзі, сюжеттің қай сатысы? Ләйләнің; шарықтау шегі.
2. «Прописка» кімнің рухына арналған? Желтоқсанда із-түзсіз кеткендердің.
3. «Алақанымен ысыра салыпты» – қандай троп? Гипербола (әсірелеу).
4. Семей полигонындағы алғашқы сынақ қашан болды? 1949 жылғы 29 тамызда.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ләйләнің сырласы Құмар деп ойлау: оның жалғыз сырласы – Ай.
• «Прописканы» Архаттың үйіне жетуімен аяқталады деу: ол Күршімге жете алмайды.
• Қақатаевты подполковникпен шатастыру: Қақатаев – ауылсовет.
• Мұқанды тек күшті кейіпкер деу: оның аңқау, бала мінезі де бар.

Өзіңді тексер

1. «Мәңгілік бала бейне» кейіпкерінің прототипі? — Семейлік 14 жасар Еңлік.
2. Семей полигонында неше жарылыс болған? — 456 (116-сы ашық).
3. Архат қай ауылға бара жатыр? — Күршімге.
4. Асқар Алтай қай жылы, қайда туған? — 1963 ж., Зайсанда.
5. Мұқан кеспекті қалай көтереді? — Иығымен қағып шанаға түсіреді.