Ш. Құдайбердіұлы «Еңлік-Кебек» дастаны, «Жастарға», Ж. Аймауытов «Ақбілек», Қ

Оқулықтық тірек

• Зайкенова Р., Тұрсынғалиева С.Ч. «Қазақ әдебиеті», 8-сынып, Арман-ПВ, 2018, 82–105, 167–202-беттер
• Зайкенова Р., Сакенова Р., Нурланова Л.Н. «Қазақ әдебиеті. 11-сынып» (ҚГБ), 11-сынып, Арман-ПВ, 2020, 46–55-беттер

Негізгі ұғымдар

• Шәкәрім Құдайбердіұлы – Абайдың інісі, ақын; «Еңлік-Кебек» дастанының, «Жастарға» өлеңінің авторы.
• Дастан (поэма) – көлемді, сюжетті өлеңмен жазылған шығарма.
• Пролог – оқиға басталар алдындағы кіріспе («Әңгіме алдында аз сөз»); эпилог – шешімнен кейінгі қорытынды сөз.
• Тура мінездеу – қасиетті автор не кейіпкер тікелей атайды; жанама мінездеу – қасиет іс-әрекет, сөз, басқалардың әрекеті арқылы көрінеді.
• Қасым Аманжолов – «Өзім туралы» өлеңінің авторы; стилі – өршіл романтизм мен философиялық тереңдіктің тоғысуы.
• Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931).
• Қасым Аманжолов (1911–1955) – Қарағанды облысында туған.

Теория

«Еңлік-Кебек» дастаны. Негізінде – Еңлік пен Кебектің оқиғасы және Матай мен Тобықты арасындағы жер дауы, жесір дауы. Шәкәрім трагедияның себебі – қоғамдық жағдай екенін көрсетеді.

• Пролог «Әңгіме алдында аз сөз»: оқиға шамамен 1780 жылы Шыңғыстауда, Матай мен Тобықты арасында болған; ақын Еңлік пен Кебекті аса кінәлі санамайды: әкесі жалғыз қызын атастырғанда тек оның тағдырын ойлаған. Одан кейін қазақ тарихы қысқаша беріледі: «Ақтабан шұбырынды» (1723), Әбілқайыр хан, Абылайдың қалмаққа қарсы соғысы.
• Сюжет желілері: тарихи (Тобықтының Шыңғыстауға келуі); Кебек желісі; махаббат желісі; қоғамдық тартыс.
• Басталуы: 15 жасынан батыр атанған Кебекке абыз Нысан Қаражартастағы «қабақ сұрлау» қызбен кездесу қауіпті деп ескертеді.
• Байланысуы: аңда боранда адасқан Кебек Матай ауылына қонады; Еңлік түнде оны оятып, сынап, уәде сұрайды; Кебектің анты: «Сен өлген жерде мен де өлемін».
• Шиеленісуі: екеуі қашады, Матай жасақ жинайды, рулар араздасады, найман қашқындарды беруді талап етеді.
• Шарықтау шегі: «қайран жастар қапыда қолға түсті».
• Шешімі: ғашықтардың қазасы – трагедия. Кейіпкерлер. Кебек – жасынан мықты, «жасы бала болса да, жаны отты»; өткір көзді, қара торы, орта бойлы, жауырынды (тура мінездеу); абыздың болжамына мән бермей аңға шығады, рулар соғысынан қауіптеніп, қызды алып қашуға асықпайды (жанама мінездеу). Еңлік – өз тағдырын өзі айтады: әкесінің малы көп, бірақ ұлы жоқ, атастырған күйеуі қарт; ойнас емес, өмірлік жолдас іздейді: «Шын сүймесең, сүйдім деп айтпа».

Шәкәрім, «Жастарға». Автор – «біз» тобының ішіндегі адам: «Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық». Бұйрық-үндеу формалары («табалық», «барайық»), риторикалық сұрақ («Қазақта қай жақсы бар көз саларлық?»), қарама-қарсылықтар (өтірік – шын, арамдық – ақыл). Жастарды білім іздеп, «бір ғалымға» – Абайға баруға шақырады: «Жүз айтқан менен, өзгенің бәрі надан» деп айналасын сынайды.

Қ. Аманжолов, «Өзім туралы». Ақынның өмірлік кредосы: «Өзге емес, өзім айтам өз жайымда, / Жүрегім жалын атқан сөз дайында».

• Метафора: «Құя алман үгітілген балшық өлең» – ақын-ұстаның шыңдалған жыры; «өртеңге тиген дауылдай өлеңім».
• Антитеза: «Біреуге жұртта қалған жасығымын, / Біреуге аспандағы асылымын» – лирикалық кейіпкердің көпқырлылығы.
• Риторикалық сұрау: «Қай жерде үзіледі қайран сапар?»
• Анафора: «Сен неткен бақытты едің, келер ұрпақ» – ұрпаққа өсиет.
• Ғаламдық мәселелер: адамның өз жайын ашуы, өмірдің өткіншілігі, шығармашылықтың мәңгілігі; «дүниеге келер әлі талай Қасым» деген болжам.

Шығарма	Жанры	Негізгі идея
«Еңлік-Кебек»	дастан	ескі салт пен ру араздығы жастарды құрбан етеді
«Жастарға»	үндеу өлең	білім іздеу, Абайдан ақыл алу
«Өзім туралы»	лирика	ақынның кредосы, ұрпаққа сенім

Мысалдар

1. «Еңлік-Кебек» оқиғасы қашан, қайда өтеді? Шамамен 1780 ж., Шыңғыстауда, Матай мен Тобықты арасында.
2. «Сен өлген жерде мен де өлемін» – кімнің сөзі, сюжеттің қай сатысы? Кебектің анты; байланысу.
3. «Біреуге жұртта қалған жасығымын, біреуге аспандағы асылымын» – қандай құрал? Антитеза (Қ. Аманжолов).
4. «Жастарға» өлеңінде Шәкәрім жастарды кімге баруға шақырады? Абайға.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Кебекке ескерту айтқан абыз Нысанды Еңліктің әкесі деу.
• «Еңлік-Кебекті» Абайдың поэмасы деу: авторы – Шәкәрім.
• «Әңгіме алдында аз сөзді» эпилог деп ойлау: ол – пролог.
• «Өзім туралы» өлеңінің авторын Қасым Аманжоловтан басқа ақынға телу.

Өзіңді тексер

1. «Еңлік-Кебектегі» екі ру? — Матай мен Тобықты.
2. Кебекті кім ескертеді? — Абыз Нысан.
3. «Жастарға» өлеңі қалай басталады? — «Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық».
4. Қ. Аманжолов стилінің ерекшелігі? — Өршіл романтизм мен философиялық тереңдік.
5. Пролог пен эпилогтың айырмасы? — Пролог – оқиғаға дейін, эпилог – шешімнен кейін.