Фонетика

Оқулықтық тірек

• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып», 5-сынып, Мектеп, 2017, 12, 13, 15, 33–35, 38, 40, 60, 63, 68-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4, 5, 9, 15, 16, 25, 26, 38-беттер
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып», 7-сынып, Arman-PV, 2024, 7, 13, 14, 18, 20, 30, 34, 37, 41, 44, 51-беттер
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып», 10-сынып, Атамұра, 2019, 18–20-беттер
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып». Алматы: Мектеп, 2017, беттер: 20, 45, 49

Негізгі ұғымдар

• Дыбыс – сөйлеу мүшелері арқылы жасалып, құлаққа естіледі; әріп – дыбыстың жазудағы таңбасы, көзге көрінеді.
• Қазақ әліпбиінде 42 әріп, оның 28-і төл дыбыстарды таңбалайды; в, ф, х, ц, ч, щ, э кірме сөздерде жазылады. И, у, я, ю, ё – бірнеше дыбыстың қосындысы; ь, ъ дыбыс таңбаламайды.
• Қазақ тілінде 9 дауысты (а, ә, о, ө, е, ұ, ү, ы, і) және 19 дауыссыз дыбыс бар.
• Үндестік заңы = буын үндестігі (жуан/жіңішке) + дыбыс үндестігі (ықпал).
• Ықпал үш түрлі: ілгерінді, кейінді, тоғыспалы.
• Орфографиялық норма – дұрыс жазу; орфоэпиялық норма – дұрыс айту. Екеуі жиі сәйкес келмейді.

Теория

1. Буын үндестігі. Қосымша түбірдің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне бағынады: дос-тар-ымыз-дың, кісі-лер-іміз-дің. Ерін үндестігі айтылуда бар (орын – орұн), бірақ жазуда көрсетілмейді. Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар: көмектес септік -мен (жастар+мен, апам-мен), -қор, -паз, -тай, -күнем (еңбекқор, өнерпаз, Әлімтай, пайдакүнем).

2. Дыбыс үндестігі (қосымшаның бас дыбысы).

Түбір соңы	Қосымша	Мысал
дауысты, р, у, й	-лар/-лер	бала-лар, кітапхана-лар
з, ж, л, м, н, ң	-дар/-дер	қыз-дар, ғалым-дар
қатаң дауыссыз, б, в, г, д	-тар/-тер	дос-тар, шөп-тер

Ілік септік те осылай: -ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің; жатыс: жаз+да, мектеп+те. Шылаулар да үндеседі: қобыз бен домбыра, асыл тас пен металл, уілдек те.

3. Ықпал түрлері.

• Ілгерінді ықпал – алдыңғы дыбыс кейінгісін өзіне ұқсатады: жаз+да, мектеп+ке, адам+ға, гүл+ді.
• Кейінді ықпал – кейінгі дыбыс алдыңғысын өзгертеді: тарақ+ы → тарағы, кітап+ы → кітабы, Ақмарал (айтылуы Ағмарал), жазса (айтылуы жасса).
• Тоғыспалы ықпал – қатар тұрған екі дыбыс бір-біріне әсер етеді: мен келдім (айт. меңгелдім), дос-жаран (айт. дошшаран). Ықпал сөз ішінде де, сөз аралығында да болады.

4. Емле ерекшеліктері.

1. к, қ, п дауыстымен басталатын қосымша алдында г, ғ, б болады: көйлек+і → көйлегі, қасық+ы → қасығы, доп → добы, тап+у → табу.
2. ы, і түсіп қалады: ойын+а → ойна, екі+еу → екеу, оқы+у → оқу, қырық+ыншы → қырқыншы.
3. Айтылуы бойынша емес, түбірдің алғашқы қалпы сақталып жазылады: кесші (айтылуы кешші), құрылысшы (құрылышшы емес).
4. Тоғыспалы ықпал жазуда есепке алынбайды: мен қазақпын, айтылуы мең ғазақпын.
5. Қалыптасқан дәстүрлі жазу сақталады: самаурын, кәмпит.

5. Екпін. Екпін – буынның, сөздің не дыбыстың көтеріңкі айтылуы. Қазақ тілінде сөз екпіні әдетте соңғы буынға түседі.

• Сөз екпіні – көп буынды сөздің бір буынына түседі.
• Тіркес екпіні – бірнеше сөз бір екпінмен айтылады: ар-ұждан, ұзын бойлы, ауылға дейін, салт-дәстүр.
• Ой (логикалық) екпіні – ойды нақтылау үшін бір сөз даралап айтылады; қалыпты сөйлемде баяндауыштың алдындағы сөзге түседі.
• Дыбыс екпіні – дыбысты созып айту: қуанышта дауыстыға (тама-ша-а), ренжігенде дауыссызға (отыр-р-р).

6. Интонация және кідіріс. Интонация – дауыс күші, екпін, кідіріс, қарқын, ырғақ, әуен жиынтығы; жазуда тыныс белгілерімен беріледі. Кідіріс белгісі – тік сызық: |, ||, |||. Кідірістің үш түрі бар: грамматикалық (бірыңғай мүшелер мен құрмалас сөйлем жігінде), психологиялық (көңіл күйге байланысты), логикалық (ойға қазық сөздің алдында).

7. Бірге, бөлек, дефис арқылы жазу.

• Бірге: біріккен сөздер (бүгін, биыл, қолғап); еш, әр, кей, бір, қай, әлде есімдікпен не үстеумен келсе (ешкім, әрбір, кейбір); термин мәнді атаулар (баспасөз, өнеркәсіп, шаңсорғыш); -аралық, -тану (халықаралық, жаратылыстану); аң-құс, жер-су атаулары (ақбөкен, Ақтөбе).
• Бөлек: мемлекет, мекеме атаулары (Қазақстан Республикасы); анықтауыш пен анықталушы (қыз бала, ағаш көпір); күрделі сан есім (он сегіз); еш, әр, кей зат есіммен (еш адам, әр бала).
• Дефис: қос сөз (ел-жұрт), -ақ, -ау, -мыс, -ды (сондай-ақ, келмеді-ау), цифрмен жазылған реттік сан (5-жыл), күшейткіш буынды сөз (жап-жақсы), инженер-технолог, әл-Фараби. Жыл санында дефис жоқ: 2018 жыл.

Дауыстылардың жіктелуі

Белгісі	Түрі	Дыбыстар
Тілдің қатысы	жуан	а, о, ұ, ы
	жіңішке	ә, е, ө, ү, і
Жақтың қатысы	ашық	а, ә, е, о, ө
	қысаң	ұ, ү, ы, і
Еріннің қатысы	еріндік	о, ө, ұ, ү
	езулік	а, ә, е, ы, і

Буын түрлері мен тасымал

• Ашық буын — жалғыз дауыстыдан тұрады не дауысты дыбысқа аяқталады: а-па, о-қы.
• Тұйық буын — дауыстыдан басталып, дауыссызға аяқталады: ән, үш, өрт.
• Бітеу буын — дауыссыздан басталып, дауыссызға аяқталады: қол, мек-теп.
• Сөзде неше дауысты болса, сонша буын болады.

Тасымал — сөздің жолға сыймаған буынын келесі жолға бөліп жазу: қа-раторғай, қара-торғай. Бір буынды сөз тасымалданбайды (ел); жалғыз әріпті жолда қалдыруға не шығаруға болмайды (ана); кісі аттары мен қысқарған сөздер (БҰҰ) және цифрмен келетін шартты белгілер (5 га) бөлінбейді.

Мысалдар

1-мысал. Қай сөзде кейінді ықпал бар? А) жазда; В) мектепке; С) тарағы; D) гүлді. Шешуі: тарақ+ы – кейінгі дауысты ы алдыңғы қ-ны ғ етті. Жауабы: С.

2-мысал. Мен келдім тіркесі қалай айтылады және бұл қай ықпал? Шешуі: меңгелдім – н мен к екеуі де өзгерді, демек тоғыспалы ықпал.

3-мысал. Көптік жалғауы дұрыс жалғанған қатар: А) баладар, қызтар; В) балалар, қыздар, достар; С) достар, қыздер. Шешуі: дауыстыдан кейін -лар, з-дан кейін -дар, қатаң с-дан кейін -тар. Жауабы: В.

4-мысал. Тұман теңіз↓ үстіне түсті сөйлемі қай сұраққа жауап береді? Шешуі: ой екпіні теңіз сөзіне түскен, сондықтан «Тұман қайда түсті?».

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Айтылуды жазуға көшіру: жасса, мең ғазақпын, кешші деп жазу.
• Әріп пен дыбысты шатастыру (ь дыбыс таңбаламайды).
• Ілгерінді мен кейінді ықпалды шатастыру: кім кімге әсер еткенін тексермеу.
• Қатаң дыбысты ұяңдатпау: кітапы (дұрысы кітабы), ы/і түсетін жерде жазып қою: оқыу.
• Мен/бен/пен шылауын көмектес жалғаумен шатастыру; -ақ, -ау шылауын бөлек жазу.
• Қыз бала мен Қазақстан Республикасы тіркестерін бірге жазу, 2018-жыл деп дефис қою.

Өзіңді тексер

1. Қазақ тілінде неше дауысты, неше дауыссыз дыбыс бар? — 9 дауысты, 19 дауыссыз.
2. Жаз+да қай ықпалға жатады? — Ілгерінді ықпал.
3. Оқы+у қалай жазылады? — Оқу (ы түсіп қалады).
4. Логикалық екпін қалыпты сөйлемде қай сөзге түседі? — Баяндауыштың алдындағы сөзге.
5. Ешкім мен еш адам неге әртүрлі жазылады? — Еш есімдікпен бірге, зат есіммен бөлек жазылады.