Лексика

Оқулықтық тірек

• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып», 5-сынып, Мектеп, 2017, 74, 78, 80, 83, 93, 94, 97, 98, 109-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып», 6-сынып, Атамұра, 2018, 60, 66, 70, 74, 79, 85, 90, 92, 93-беттер
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып», 7-сынып, Arman-PV, 2024, 60, 61, 67, 70, 77, 117, 119, 137-беттер
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі», 8-сынып, Атамұра, 2018, 16, 29, 39-беттер
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып», 10-сынып, Атамұра, 2019, 83–85-беттер
• Әрінова Б., Молдасан Қ., Байшағырова А. «Қазақ тілі. 8-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 46
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып». Астана: Arman-PV baspasy, 2024, беттер: 93
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып», 5-сынып, Мектеп, 2017, 105-бет (кірме сөздер)
• Wikipedia, «Арго», https://kk.wikipedia.org/wiki/Арго
• Википедия, «Арго», https://ru.wikipedia.org/wiki/Арго
• stud.kz, «Қазақ лексикографиясының қалыптасу кезеңдері, сөздік түрлері», https://stud.kz/referat/show/101053
• Википедия, «Словарь», https://ru.wikipedia.org/wiki/Словарь

Негізгі ұғымдар

• Тура мағына – сөздің бастапқы мағынасы; ауыспалы мағына – қолданыста тура мағынадан туған мағына.
• Көп мағыналы сөз – мағыналары бір негізден тарайтын, бір сөз табына жататын сөз; омоним – айтылуы мен жазылуы бірдей, мағыналары байланыссыз сөздер.
• Синоним – мағынасы жақын, дыбысталуы әртүрлі сөздер; антоним – мағынасы қарама-қарсы, түбірі әртүрлі сөздер; пароним – дыбысталуы ұқсас, мағынасы әртүрлі сөздер.
• Қолданыс аясы шектеулі сөздер: неологизм, термин, диалект, кәсіби сөз, көнерген сөз (тарихи сөз, архаизм).
• Сөйлеу әдебіне қатысты: эвфемизм, дисфемизм, табу.
• Тұрақты тіркестер: фразеологизм, мақал, мәтел, қанатты сөз.

Теория

1. Сөз мағынасы. Аяқ: тура – адамның аяғы, ауыспалы – әннің аяғы, сабақтың аяғы («соңы»). Асыл тас – тура, асыл сөз – ауыспалы. Көп мағыналы қанат: құс қанаты, балық қанаты, киіз үйдің қанаты, ұшақтың қанаты, оң/сол қанат. Ауыспалы мағына тілді бейнелі етеді: жылы сөз, жүйрік ой.

2. Омоним, синоним, антоним.

Құбылыс	Шарты	Мысал
Омоним	тұлғасы бірдей, мағынасы әртүрлі	ат – есім, жылқы, шахмат фигурасы, ату
Синоним	мағынасы жақын, бір сөз табы	сұлу, әдемі, әсем, көркем, ару; мықты, берік, күшті, қуатты
Антоним	мағынасы қарама-қарсы, бір сөз табы, түбірі әртүрлі	жақсы – жаман, күн – түн, ескі – жаңа

Таулы – таусыз антоним емес (түбірі бір). Мақалдағы антоним: Достың ескісі жақсы, киімнің жаңасы жақсы. Паронимдер: саналы – санаулы, құнды – құндылық. Сөздердің тіркесімділігі сақталуы керек: мәселенің мәні зор («күші зор» емес).

3. Қолданыс аясы шектеулі сөздер.

• Неологизм – жаңа ұғымды атайтын жаңа сөз: үнтаспа, жағдаят, жазылым, ноутбук, планшет. Шет тілінен енеді, сөз біріктіру не жұрнақ арқылы жасалады (айтылым, баспагер). Халыққа әбден таралса, неологизм болудан қалады (класс, глобус, электр).
• Термин – ғылым, техника, өнер ұғымдарының атауы: фонетика, меридиан, нота. Қазақша баламасымен (жарнама, ғаламшар) не халықаралық түрде (биология, атом, климат) қалыптасады.
• Диалект – белгілі бір өңір тұрғындарының сөзі, әдеби тілде баламасы бар: тыңла – тыңда, құдағай – құдағи, полат – болат. Кейбірі әдеби тілге енеді (жейде, ұжым, кеден).
• Кәсіби сөз – белгілі бір кәсіп иелеріне ғана түсінікті сөз: шербек, атауыз (қолөнер), қоза, терімші, әңгелек (ауыл шаруашылығы). Термин – жалпыға ортақ ғылым атауы, кәсіби сөз – тар маман аясында.
• Көнерген сөздер: тарихи сөздер – ұғымның өзі жойылған (болыс, сұлтан, барымта, адырна, айбалта); архаизмдер – ұғым бар, бірақ сөз сирек қолданылады не түсініксіз (бәйбіше, алдаспан, байыз, кежеге).

4. Эвфемизм, дисфемизм, табу.

• Эвфемизм – ойды сыпайы жеткізу: мылжың орнына сөзуар, ұрланды орнына қолды болды.
• Дисфемизм – керісінше, дөрекі, кемсіту мәнді сөз (боқмұрын, қортық); әдеби норма үлгісі емес.
• Табу – наным-сенімге байланысты атын тура атауға тыйым салынған сөз: қасқырды ұлыма, итқұс, шешекті қорасан деу; келіннің жақындарын атамай, шырайлым, еркежан деуі.

5. Фразеологизм және мақал-мәтел.

• Фразеологизм – тарихи қалыптасқан, даяр күйде қолданылатын, ауыспалы мәнді, сөйлем мүшесіне бөлшектенбейтін тұрақты тіркес: ит өлген жер (алыс), тайға таңба басқандай (анық), қас пен көздің арасында (тез), құлаққа ұрған танадай (тыныш).
• Мәндес: көзді ашып-жұмғанша = қас пен көздің арасында; қарсы мәндес: азан-қазан болды ↔ құлаққа ұрған танадай.
• Мақалда ой тұжырымды, түйінді айтылады (Жігітті жолдасына қарап таны); мәтелде жанама, ишарамен беріледі (Баяғы жартас – бір жартас).
• Қанатты сөздің авторы белгілі: Кел, балалар, оқылық (Ы. Алтынсарин), Тіл – көңілдің тілмашы (С. Дөнентаев).

6. Лексикалық норма және редакциялау. Тексеру тізімі: сөз мағынасы мәтінге сай ма; кірме сөздің қазақша баламасы бар ма (миссия → міндет); қайталау бар ма; стиль біркелкі ме. Жиі ауытқулар: тавтология (бүгінгі күні қазіргі уақытта → бүгінде), бейтарап мәтіндегі ауызекі сөз (ғой, -ау), сіреспе оралым (қажетті шаралар қабылдануда), стиль араластыру, пароним қатесі.

Кірме сөздер мен жаргон (толықтыру)

• Тілге әбден сіңіп, жалпыхалықтық сипат алған кірме сөздер сөздік қорға жатады: кітап, ғылым, намаз. Сөздік қордың басты белгісі — тұрақтылық.
• Жаргон сөздер, кәсіби және жергілікті сөздер көркем шығармада кейіпкер тілін беруде ұшырасады.

Кірме сөздердің шығу тегі

Басқа тілден енген сөздер — кірме сөздер. Араб-парсы тілінен: айна, мұғалім, қызмет, бақыт, дүние, дос, уақыт; монғол тілінен: алтын, аймақ, қарыз, бұқа, шебер; орыс тілінен: сіріңке, сөмке, газет, альбом, диктант. Ену жолы екеу: қазақ тілінің заңдылығына бейімделіп (тәрелке, облыс, бөтелке, кәмпит) немесе бастапқы қалпын сақтап (химия, геометрия, лицей).

Арго және сөздік түрлері

Арго — белгілі бір тұйық әлеуметтік топ (ұрылар, қаңғыбастар және т.б.) жасаған, басқалар түсінбеуге арналған сөйлеу түрі. Өз дыбыстық және грамматикалық жүйесі жоқ, жалпыхалықтық тіл негізінде құрылады. Жаргоннан айырмашылығы: жаргон көбіне кәсіппен байланысты, ал арго құпиялылыққа негізделген.

Сөздік түрлері. Энциклопедиялық сөздіктер ұғымдар, тарихи оқиғалар, тұлғалар туралы мәлімет береді. Лингвистикалық сөздіктер тіл бірліктерін сипаттайды: түсіндірме, аударма, орфографиялық (дұрыс жазылуы), орфоэпиялық (дұрыс айтылуы), терминологиялық, фразеологиялық, этимологиялық, диалектологиялық, синонимдер сөздігі, жиілік сөздігі және т.б.

Мысалдар

1-мысал. Антоним жұбын табыңыз: А) таулы – таусыз; В) ашық – жабық; С) сұлу – әдемі; D) ат – ат. Шешуі: А – түбірі бір; С – синоним; D – омоним. Жауабы: В.

2-мысал. Болыс, барымта қай топқа жатады? Шешуі: ұғымның өзі жойылған, демек тарихи сөздер (көнерген сөздің бір түрі).

3-мысал. Ол қас пен көздің арасында тапсырманы орындады. Фразеологизмнің мағынасы? Шешуі: «өте тез, лезде».

4-мысал. Сәйкестендіріңіз: 1) үнтаспа; 2) құдағай; 3) сөзуар; 4) ұлыма. А) табу; В) эвфемизм; С) диалект; D) неологизм. Шешуі: 1–D, 2–C, 3–B, 4–A.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Көп мағыналы сөзді омониммен шатастыру: көп мағыналы сөздің мағыналары байланысты.
• Синонимдерді «мағынасы бірдей» деп санау – олардың мағынасы тек жақын.
• Архаизм мен тарихи сөзді ажыратпау; таралып кеткен сөзді (глобус) неологизм деу.
• Термин мен кәсіби сөзді, эвфемизм мен дисфемизмді шатастыру.
• Фразеологизмді сөзбе-сөз түсіну, мақалды мәтелден ажыратпау, қанатты сөзді халық мақалы деу.

Өзіңді тексер

1. Антоним болудың екі шарты қандай? — Мағынасы қарама-қарсы, түбірі әртүрлі (және бір сөз табы).
2. Диалект сөзге мысал келтір. — Тыңла (әдеби тілде тыңда), құдағай (құдағи).
3. Эвфемизм дегеніміз не? — Ойды сыпайы, жұмсартып жеткізетін сөз: сөзуар, қолды болды.
4. Мақал мен мәтелдің айырмасы? — Мақалда ой ашық түйінделеді, мәтелде жанамалап айтылады.
5. Бүгінгі күні қазіргі уақытта тіркесінің қатесі қандай? — Тавтология; дұрысы – бүгінде.