Морфология. Сөзжасам

Оқулықтық тірек

• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып», 5-сынып, Мектеп, 2017, 114, 119, 122, 126, 127, 146, 147, 153, 161, 164, 167, 182, 183, 190, 197, 198, 200, 204, 205-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып», 6-сынып, Атамұра, 2018, 104, 105, 111, 134, 135, 138, 142, 146, 147, 151, 156, 161, 166-беттер
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып», 7-сынып, Arman-PV, 2024, 88, 94, 97, 103, 110, 113, 120, 125, 131, 134, 137, 141, 144–153, 163–178, 185–202-беттер
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып», 10-сынып, Атамұра, 2019, 72–74-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 151, 170, 175
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып». Алматы: Мектеп, 2017, беттер: 167
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 179, 187
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып». Астана: Arman-PV baspasy, 2024, беттер: 41
• Wikipedia, «Көмекші есім», https://kk.wikipedia.org/wiki/Көмекші_есім
• stud.kz, «Қазақ тіліндегі көмекші есімдердің мағынасы мен қызметі», https://stud.kz/referat/show/115103
• Wikipedia, «Модаль сөздер», https://kk.wikipedia.org/wiki/Модаль_сөздер
• ШҚТУ (EKTU), «Модаль сөздер» оқу материалы, https://ektu.kz/files/DistanceEducation/Resource/932681/Модаль сөздер.pdf

Негізгі ұғымдар

• Жұрнақ жаңа сөз тудырады (дәрі+гер, дәрі+хана); жалғау сөзді түрлендіреді, жаңа сөз жасамайды (оқушы+лар+ға).
• Жалғау тәртібі: көптік → тәуелдік → септік → жіктік.
• Жаңа сөз 4 жолмен жасалады: жұрнақ, біріктіру (темір+жол), қосарлау (ата-ана), тіркестіру (күн сәулесі).
• Күрделі сөз түрлері: біріккен (бәйтерек, тікұшақ) – бірге; қос сөз (ел-жұрт) – дефиспен; қысқарған (ҰБТ, БАҚ); тіркесті (туған жер, төрт түлік) – бөлек.

Теория

Зат есім. Жалпы (ағаш, бала) – жалқы (Асқар, Теміртау); деректі (доп, мысық) – дерексіз (достық, арман). Септіктер (7): атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес: шана, шананың, шанаға, шананы, шанада, шанадан, шанамен. Санмен тұрған зат есім көптелмейді (5 кітап, «5 кітаптар» қате); су, шай, бу, қант сияқты сөздер көптік жалғауын қабылдамайды.

Сын есім, шырай. Шырай тек сапалық сын есімнен жасалады.

• Салыстырмалы: -рақ/-рек, -ырақ/-ірек (әдемірек, биігірек), -лау/-леу, -дау/-деу, -тау/-теу (сұйықтау, үлкендеу).
• Күшейтпелі: күшейткіш буын (қып-қызыл, сап-сары) не өте, аса, тым, ең, тіпті сөздері (ең биік). Сын есім жалғау қабылдаса, заттанады: Білімдінің сөзі жібектей.

Сан есім (6 түрі).

Түрі	Сұрағы / жасалуы	Мысал
есептік	қанша? неше?	бес, жүз
реттік	нешінші? -ыншы/-інші, -ншы/-нші	бесінші, екінші
жинақтық	нешеу? -ау/-еу, тек 1–7	екеу, жетеу
болжалдық	-дай/-дей, қосарлау, шақты, шамалы, жуық, тарта	отыздай, бес-алты, он шақты
топтау	-дан/-ден, -тан/-тен	екіден, үштен
бөлшектік		оннан бір

Емле: цифрдан кейін қосымша дефиспен (5-сынып, 30-дай); рим цифрына қосымша жалғанбайды (XXI ғасыр).

Есімдік (7 түрі). Зат есім, сын есім, сан есім орнына жүреді, сол сөз табының сұрағына жауап береді. Жіктеу (мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, сіздер, олар), сілтеу (бұл, осы, сол, мына, ана), сұрау (кім? не? қай? қанша?), өздік (өз), белгісіздік (біреу, кейбір, әлдекім, бірнеше), болымсыздық (ешкім, ештеңе, ешқашан), жалпылау (бәрі, барлық, бүкіл, күллі). Күрделі есімдіктер бірге жазылады: әркім, ешбір.

Етістік.

• Салт етістік табыс септікті сөзді керек етпейді (ауылға бет бұрды), сабақты етістік керек етеді (суды ішті).
• Етіс: өздік -ын, -ін, -н (киінді); өзгелік -дыр/-дір, -тыр/-тір, -ғыз/-гіз, -қыз/-кіз, -т, -ыр/-ір (айтқызды); ырықсыз -ыл, -іл, -л, түбір л-ға бітсе -ын, -ін, -н (қазылды, алынды, бөлінді); ортақ -ыс, -іс, -с (сөйлесті). Өздік пен ырықсыз етіс жұрнағы жалғанса, сабақты етістік салтқа айналады (жу – жуынды).
• Есімше: -ған/-ген, -қан/-кен (бұрынғы өткен), -ар/-ер, -р, -с (болжалды келер), -атын/-етін (ауыспалы өткен), -мақ/-мек (мақсатты келер). -р, -с есімшесі көптелмейді.
• Көсемше: -а/-е/-й, -ып/-іп/-п, -ғалы/-гелі; пысықтауыш не баяндауыш болады.
• Тұйық етістік -у: шақ, жақ білдірмейді, септеледі, тәуелденеді; оқы+у = оқу, сүй+у = сүю, тап+у = табу.
• Шақ: осы (нақ осы: отырмын, келе жатырмыз; ауыспалы: Күн шығады), келер (болжалды барармын, мақсатты оқымақшы, ауыспалы өседі), өткен (жедел бардым, бұрынғы барғанмын, келіпті, ауыспалы баратынмын).
• Рай: ашық, бұйрық (барайын, бар, барсын), шартты -са/-се (оқысаң), қалау (-ғы + кел: білгім келеді; -ғай/-гей; барса игі еді).

Үстеу. Мезгіл (қашан? – кеше, бүгін, жаздай), мекен (қайда? қайдан? – жоғары, төмен, әрі, бері), мөлшер (қанша? – сонша, едәуір, қыруар). Құрамы: негізгі (кеше), туынды (қазақша, қыстай), күрделі (қыстыгүні, бірте-бірте).

Шылау. Толық лексикалық мағынасы жоқ, сөйлем мүшесі болмайды, бөлек жазылады.

• Жалғаулық: ыңғайластық (мен, және, әрі), қарсылықты (бірақ, алайда, дегенмен), талғаулықты (не, немесе, я), себеп-салдарлық (себебі, өйткені, сондықтан), шарттық (егер), кезектес (кейде, бірде).
• Септеулік: атаудан кейін (үшін, туралы, сияқты), барыстан кейін (дейін, қарай, таман), шығыстан кейін (кейін, соң, бері), көмектестен кейін (қатар, бірге).
• Демеулік: сұраулық (ма, ме), күшейткіш (-ақ, -ау, -ай), шектік (ғана, тек), болжалдық (-мыс), болымсыздық (түгіл, тұрмақ), нақтылау (ғой, -ды).

Еліктеу сөз. Еліктеуіш – дыбысқа (тарс, сарт-сұрт), бейнелеуіш – көрініске (жалт-жұлт, маң-маң). Дара/күрделі (тарс – тарс-тұрс), негізгі/туынды (күрс – ыржың). Көбіне ет- көмекші етістігімен тіркеседі: жарқ етті.

Одағай. Көңіл күй (алақай, әттең, қап, пай-пай), шақыру-жекіру (тәйт, айтақ, көс-көс), тұрмыс-салт (рақмет, хош). Түрленбейді, сөйлем мүшесі болмайды.

Сөзжасамдық норма: туынды сөз дұрыс жұрнақпен жасалады (білімділік дұрыс, «білімділікшілік» қате).

Үстеудің мағыналық түрлері (толықтыру)

Үстеу жеті түрге бөлінеді: мезгіл, мекен, мөлшер, сын-қимыл (бейнелік), күшейткіш (ұлғайту), мақсат, себеп-салдар.

• Сын-қимыл: қимылдың сапасын, тәсілін білдіреді; қалай? қалайша? — шапшаң, дереу, қазақша, бірге.
• Мақсат: неліктен? не мақсатпен? — санаулы сөздер: әдейі, әдейілеп, жорта, қасақана.

Жіктік жалғау

Баяндауыш пен бастауышты байланыстырып, қимылдың қай жақ арқылы жүзеге асатынын білдіреді. Негізінен етістікке тән, адамға қатысты зат есім де жіктеледі:

Жақ	Жекеше	Көпше
I	Мен оқушымын	Біз оқушымыз
II	Сен оқушысың	Сендер оқушысыңдар
II (сыпайы)	Сіз оқушысыз	Сіздер оқушысыздар
III	Ол оқушы	Олар оқушы

Қосымшаның І жағы сөздің соңғы дыбысына қарай үндесіп өзгереді.

Күшейткіш және себеп-салдар үстеулері

• Күшейткіш үстеу заттың сынын, мөлшерін, қимылдың сапасын күшейтіп не солғындатып көрсетеді, қалай? қандай? сұрақтарына жауап береді: ең, тым, өте, тіпті, аса, әбден, мүлде, нақ, қақ, орасан, нағыз, ылғи, кілең, сәл, дәл, өңкей.
• Себеп-салдар үстеуі қимылдың себебін не салдарын білдіреді, қалай? неліктен? сұрақтарына жауап береді: босқа, бекерге, амалсыздан, лажсыздан, шарасыздан; көсемшенің қайталануымен жасалған сөйлей-сөйлей, көре-көре, оқи-оқи да көбіне осы топқа жатады.
• Мақсат үстеулері санаулы: әдейі, әдейілеп, жорта, қасақана.

Көмекші есімдер — заттық мағынасынан алыстаған, негізгі сөзге тіркесіп мекен мен мезгілді нақтылайтын сөздер: алды, арты, асты, үсті, іші, сырты, басы, түбі, жаны, маңы, бойы, арасы, ортасы. Негізгі сөз ілік септікте, көмекші есім 3-жақ тәуелдікте тұрады (изафет): ауылдың жаны, өзеннің бойы, түн іші. Көбіне негізгі сөзбен бірге бір мүше болады.

Модаль сөздер сөйлеушінің сөйлем мазмұнына көзқарасын білдіреді: керек, қажет, тиіс (қажеттілік), мүмкін, шығар, сияқты, шамасы (болжал, мүмкіндік), рас, әрине. Баяндауыш құрамында жұмсалады; қыстырма сөздермен шатастырмау керек.

Мысалдар

1-мысал. біл → білім → білімпаз → білімпаздық. Неше жұрнақ бар? — Үш: -ім, -паз, -дық; барлығы туынды сөз.

2-мысал. Қазылды сөзіндегі етіс? — -ыл – ырықсыз етіс, сабақты қаз- етістігінен жасалған.

3-мысал. Жинақтық сан есім қатесі бар қатар: А) екеу, бесеу; В) сегізеу; С) жетеу. — В: жинақтық сан тек 1–7.

4-мысал. Барасың ба? / Отырма! – ба сұраулық шылау, бөлек; -ма болымсыз етістік жұрнағы, бірге жазылады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жалғауды жұрнақ деу; жалғау ретін шатастыру.
• Қатыстық сын есімнен шырай жасау (таулырақ); санмен бірге көптік жалғауы (5 кітаптар).
• Өздік пен ырықсыз етісті шатастыру; л-ға біткен түбірге -л жалғау.
• Сүйу деп жазу (дұрысы сүю); тұйық етістікті жіктеу.
• Мен/бен/пен шылауын көмектес жалғаумен, да/де шылауын жатыс жалғаумен шатастыру.
• Одағайды сөйлем мүшесі деп талдау.

Өзіңді тексер

1. Жұрнақ пен жалғаудың айырмасы? — Жұрнақ жаңа сөз тудырады, жалғау тек түрлендіреді.
2. Шырай қандай сын есімнен жасалады? — Тек сапалық сын есімнен.
3. Есімдіктің неше түрі бар? — Жеті.
4. Айтқызды сөзінде қай етіс? — Өзгелік етіс.
5. Шылаудың үш түрін ата. — Жалғаулық, септеулік, демеулік.