Синтаксис

Оқулықтық тірек

• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі», 8-сынып, Атамұра, 2018, 47, 48, 52, 59, 60, 64, 65, 67, 69, 72, 73, 80, 84, 85, 94, 99-беттер
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі. 9 сынып», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 53, 58, 62, 83, 86, 94, 103, 109, 112, 118, 122, 134, 136, 145, 152, 155, 161, 167, 183-беттер
• Дәулетбекова Ж.Т., Рай Қ., Жұмекенова Л. «Қазақ тілі. 10-сынып», 10-сынып, Атамұра, 2019, 72–74-беттер
• Әрінова Б., Молдасан Қ., Байшағырова А. «Қазақ тілі. 8-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 89, 90
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 199
• Wikipedia, «Толықтауыш», https://kk.wikipedia.org/wiki/Толықтауыш
• Wikipedia, «Пысықтауыш», https://kk.wikipedia.org/wiki/Пысықтауыш
• stud.kz, «Тұрлаусыз мүшелер: толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш», https://stud.kz/referat/show/51992
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі», 8-сынып, Атамұра, 2018, 67-бет

Негізгі ұғымдар

• Сөз тіркесі – кемінде екі толық мағыналы сөздің грамматикалық байланысы; ойды аяқтамайды.
• Тұрлаулы мүшелер: бастауыш, баяндауыш; тұрлаусыз: анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш.
• Құрмалас сөйлем – екі не одан көп жай сөйлемнен құралады: салалас, сабақтас, аралас.
• Тиянақсыз баяндауыш (-са, -ып, -ғанда, -ған соң...) – сабақтастың басты белгісі.

Теория

1. Сөз тіркесі. Құрамына қарай жай (үйде қалды) және күрделі (гүрілдеген трактор кенеттен тоқтау). Байланысу тәсілдері: жалғау (достардың кеңесі), шылау (досым үшін), орын тәртібі (ашық мінез), интонация (Абай – ақын). Байланысу түрлері:

• қабыса – түрленбей, қатар тұрады: қалың тоғай, оныншы сынып, қызыл алма;
• матаса – ілік септігі + тәуелдік жалғауы: қораның шатыры;
• меңгеріле – басыңқы сөз бағыныңқыны белгілі септікте тұруға мәжбүрлейді: мектепке бару, жақсылыққа үйір. Басыңқы сөзі есім болса – есімді тіркес, етістік болса – етістікті тіркес.

2. Сөйлем мүшелері.

Мүше	Сұрағы
бастауыш	кім? не? (атау септігінде)
баяндауыш	не істеді? қайтті? кім? не?
анықтауыш	кімнің? ненің? қандай? қай? нешінші?
толықтауыш	ілік пен атаудан басқа септік сұрақтары: кімге? нені? неден? немен?
пысықтауыш	қашан? қайда? қалай? не себепті? не үшін?

Бастауыш зат есімнен ғана емес, есімшеден (Оқыған жетер мұратқа), тұйық етістіктен (Сыпайы сөйлеу – әдептіліктің белгісі) т.б. болады. Талдау реті: баяндауышты тап → оған сұрақ қойып бастауышты тап → қалғанына сұрақ қой. Синтаксистік норма: бастауыш пен баяндауыш жақ пен санда қиысады (Олар келді, «олар келдік» қате); анықтауыш анықталатын сөздің алдында тұрады.

3. Бірыңғай мүшелер мен айқындауыш. Бірыңғай мүшелер бір сұраққа жауап беріп, бір сөзге бағынады; жалғаулықсыз (санамалау интонациясымен) не және, мен, да, әрі, не, немесе арқылы байланысады. Жалғаулық бір рет келсе, үтір қойылмайды. Айқындауыш алдыңғы мүшені нақтылайды: оңашаланған (Бала туған жеріне, өз еліне оралды; тұңғыш оқу орны – ҚазПИ), қосарлы (әнші Ермек, Алпамыс батыр – тыныс белгісі қойылмайды), қосалқы.

4. Жай сөйлемнің құрылымдық түрлері.

• жалаң (тек тұрлаулы мүшелер: Жаңбыр жауады) / жайылма (Далада жаңбыр жауады);
• жақты (бастауышы бар не баяндауыштан табылады: Ауылға бардым → мен) / жақсыз (бастауышы жоқ, табылмайды: Осы сабақты оқу керек);
• толымды / толымсыз (мүшесі түсіп қалған, мағынасы мәнмәтіннен түсінікті: – Қайда барасың? – Мектепке.);
• атаулы – затты, құбылысты атап қана көрсетеді: Алтын күз. Жақсыз сөйлем жасалуы: -ғы/-гі + кел (түскісі келеді), тұйық етістік + тура кел, керек, жөн, мүмкін (айтуға тура келеді, сөйлесуіміз керек), -ып + болмайды (түсініп болмайды).

5. Құрмалас сөйлем. Құрамындағы жай сөйлемдер мағына, тұлға, интонация жағынан байланысады; байланыс құралы – интонация, жалғаулық шылау, тиянақсыз баяндауыш. Салалас – жай сөйлемдер тең дәрежеде, баяндауыштары тиянақты. Алты түрі:

Түрі	Жалғаулықтары	Мысал
ыңғайлас	және, да/де, әрі, жалғаулықсыз	Қара бие де қартайды, Қайыптың өзі де ел ағасы болды
қарсылықты	бірақ, алайда, дегенмен, сонда да	Күн жылы болды, бірақ жел тұрды
себеп-салдар	сондықтан, себебі, өйткені	Күн ашық болды, сондықтан серуенге шықтық
талғаулы	не...не, немесе, я, әлде	Не көзімен көрген айтар, не құлағымен естіген айтар
кезектес	біресе, бірде, кейде	От кейде жылтылдайды, кейде лапылдайды
түсіндірмелі	жалғаулықсыз; 1-бөлікте сол, мынадай, сондай	Айтарым сол: мен осында қаламын

Сабақтас – бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз, басыңқыға бағынады. Алты түрі:

• шартты – -са/-се, -май/-мей, -ғанда: Жаңбыр жауса, егін өседі;
• қарсылықты – -са да, -ғанмен, -а тұрып: Қанша тырысса да, тобығы орнына келмеді;
• мезгіл (қашан?) – -ғанда, -ған кезде, -ған соң, -ғанша, -ғалы, -ысымен: Сабақ біткен соң, ойын алаңына шықтық;
• себеп (неліктен?) – -ғандықтан, -ған соң, -май, ... деп: Ер Төстік жалмауыздың қолында қалды деп, елі күдер үзеді;
• қимыл-сын (қалай?) – -а, -ып, -ғандай, -ған күйі, -мастан: Ол ештеңені уайымдамастан...;
• мақсат (не үшін?) – -у үшін, -мау үшін, -мақ болып, рай + деп: Пікірін білдіру үшін, ол қолын көтерді. Аралас – салалас пен сабақтас байланыс бірге; кемінде үш жай сөйлем: Сабақ біткен соң, оқушылар үйге қайтты, бірақ Алма кітапханаға кірді (бағыныңқы + басыңқы + басыңқы).

Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай түрлері

• Хабарлы — хабарлау, суреттеу, баяндау: Көктем келді.
• Сұраулы — жауап алу мақсатында; сұрау есімдігімен (Неге күлдіңіз?), ма, ме, ба, бе, па, пе, ша, ше шылауларымен (Сабаққа барасың ба?), ғой, қой, болар, шығар сияқты сөздермен жасалады.
• Бұйрықты — бұйыру, тілек-өтініш: Ертең жиналысқа кешікпей кел. Соңында нүкте не леп белгісі қойылады.
• Лепті — көтеріңкі дауыспен айтылады, соңында леп белгісі қойылады.

Толықтауыштың түрлері. Тура толықтауыш — табыс септігінде (кімді? нені?), сабақты етістікке қатысты: кітапты алдым. Жанама толықтауыш — барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде (кімге? кімде? кімнен? кіммен?): Жантасқа айтты.

Пысықтауыштың мағыналық түрлері

Түрі	Сұрағы	Мысал
мезгіл	қашан? қай кезде?	кешке қарай
мекен	қайда? қайдан?	жайлауға
мақсат	не үшін? не мақсатпен?	кітап алғалы
амал	қалай? қайтіп?	шапшаң сөйледі
себеп-салдар	неліктен? не себептен?	шаршағаннан
мөлшер	қанша? қаншалықты?	ұзақ сөйледі

Мысалдар

1-мысал. Жетімкөлге биыл аққулар оралмады. Бастауышты табыңыз. — Баяндауыш оралмады → кімдер оралмады? → аққулар.

2-мысал. Үйі алыс емес екен, екеуміз жылдам жеттік. — Екі баяндауыш та тиянақты, жалғаулықсыз: салалас (ыңғайлас).

3-мысал. Бірлік болмай, тірлік болмас. — Бірінші бөліктің баяндауышы тиянақсыз болмай: сабақтас, шартты бағыныңқы.

4-мысал. Осы сабақты оқу керек сөйлемі: А) жақты; В) жақсыз; С) атаулы. — В: бастауыш жоқ әрі анықталмайды (тұйық етістік + керек).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Сөйлем басындағы кез келген сөзді бастауыш деу; анықтауыш (қандай?) пен толықтауышты (кімді?) шатастыру.
• Жалаң мен толымсызды, жасырын бастауышы бар жақты сөйлемді жақсызбен шатастыру.
• Үтірі бар әр сөйлемді құрмалас деп санау.
• Салалас пен сабақтасты баяндауыштың тұлғасын тексермей ажырату.
• Түрін бір сөзге қарап анықтау: себеп пен мақсат, мезгіл мен шарттыны сұрақ қоймай шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Сөз тіркесінің байланысу тәсілдері? — Жалғау, шылау, орын тәртібі, интонация.
2. Қораның шатыры – қай байланыс? — Матаса.
3. Атаулы сөйлемге мысал. — Алтын күз.
4. Салаластың неше мағыналық түрі бар? — Алты.
5. -у үшін тұлғалы бағыныңқы қай түр? — Мақсат бағыныңқы.