Пунктуация

Оқулықтық тірек

• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып», 5-сынып, Мектеп, 2017, 212, 213, 216, 221-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып», 6-сынып, Атамұра, 2018, 195, 196, 198, 199, 200, 205-беттер
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып», 7-сынып, Arman-PV, 2024, 209, 211, 212, 215, 221, 238, 241, 244, 246, 249, 252-беттер
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі», 8-сынып, Атамұра, 2018, 80, 84, 85, 115, 117, 120, 122-беттер
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі. 9 сынып», 9-сынып, Арман-ПВ, 2019, 103, 118, 189, 193, 200-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6-сынып». Алматы: Атамұра, 2018, беттер: 198, 203, 210
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып». Астана: Arman-PV baspasy, 2024, беттер: 249

Негізгі ұғымдар

• Пунктуация – тыныс белгілерін қою ережелері мен белгілердің жиынтығы.
• Сөйлем соңындағы (даралаушы) белгілер: нүкте, сұрау белгісі, леп белгісі, көп нүкте.
• Сөйлем ішіндегі (ерекшелеуші) белгілер: үтір, нүктелі үтір, қос нүкте, сызықша, тырнақша, жақша, үтірлі сызықша.
• Тыныс белгісі интонациялық, мағыналық, грамматикалық ұстанымға сүйенеді.

Теория

1. Сөйлем соңында.

• Нүкте – хабарлы сөйлемнен, жай бұйрық-тілектен кейін; аты-жөні қысқарғанда (Ғ. Мүсірепов).
• Сұрау белгісі – сұраулы сөйлемнен кейін.
• Леп белгісі – лепті, бұйрықты сөйлемнен, ұраннан, көтеріңкі айтылған қаратпа, одағай, иә, жоқ сөздерінен кейін: Жасай бер, көркейе бер, менің Қазақстаным!
• Көп нүкте – ой аяқталмағанда, сөйлеуші қысылғанда, дәйексөзден сөз түсірілгенде.
• Қабаттасқан белгілер: сұрау басым болса ?! (Осылай боларын білдім бе мен?!); сұрау + аяқталмаған ой ?.. (Көңілің неге жабырқау?..); леп + аяқталмаған ой !.. (Мұндайды күтпеп едім!..). Келдің бе? / Келдің бе?! / Келдің бе?.. – мағынасы әртүрлі.

2. Үтір қойылатын орындар: құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері арасында; бірыңғай мүшелер арасында; оқшау сөздерге байланысты; оңашаланған айқындауыштың екі жағынан; төл сөзден кейін. Бірыңғай мүшелер арасындағы жалғаулық және, мен, да бір рет келсе, үтір қойылмайды: Біз Астанада, Алматыда және Шымкентте болдық. Қосарлы айқындауышқа белгі қойылмайды: әнші Ермек, Райымбек батыр.

3. Сызықша: бастауыш пен есім баяндауыш арасында (Ортада отырған кісі – елдің бәрі білетін Жақан); ажыратушы, айқындаушы (Іс бітті – қу кетті), ықшамдаушы (Барлық жақсы – балаларға); оңашаланған айқындауыш алдында (тұңғыш оқу орны – ҚазПИ ашылды).

4. Қос нүкте: жалпылауыш сөзден кейін (Үйдегілердің бәрі: апам, Айна, інім... далаға шықты); өйткені, себебі түсіп қалғанда; бірінші сөйлем нұсқап, екіншісі түсіндіргенде; төл сөз алдындағы автор сөзінен кейін.

5. Тырнақша: төл сөз, дәйексөз, газет-журнал, кітап атаулары («Білім және еңбек» журналы), ойға тірек сөз, кекесін мәнді сөз.

6. Оқшау сөздер (сөйлем мүшесі емес): қаратпа, қыстырма, одағай.

• Қаратпа сөз: басында тұрса – одан кейін, ортасында – екі жағынан, соңында – алдынан үтір; көтеріңкі айтылса – леп белгісі: Дарқан, сен... білесің бе?
• Қыстырма сөз (бес топ): көңіл күй (өкінішке қарай), нану-жорамал (әрине, сірә, мүмкін), ойдың айтылу тәсілі (қысқасы, демек), басқаның пікірі (сіздінше), ойдың қатынасы (біріншіден, сонымен). Үтірмен бөлінеді.
• Одағай: баяу айтылса – үтір (Ширкін, батыр болсаң, осындай бол!), көтеріңкі айтылса – леп белгісі (Бәрекелді!).

7. Төл сөз бен автор сөзі (П – төл сөз, А – автор сөзі):

Орны	Сызба	Мысал
төл сөз алдында	«П», – а.	«Ертең жиналыс сағат бесте», – деді сынып жетекшісі.
төл сөз кейін	А: «П».	Атам былай деді: «Баланың жақсысы – қызық».
автор сөзі ортада	«П, – а, – п».	«Менің оқулығым емес, – деді Маржан, – сіңлім ұмытып кеткен болар».
лепті/сұраулы төл сөз	«П?!» – а.	«Көзіңе қарамайсың ба?!» – деп шаңқ етті.

Төлеу сөзге тыныс белгісі қойылмайды.

8. Құрмалас сөйлемде. Салалас:

• жалғаулықсыз да, жалғаулықты да – үтір: Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман;
• жалғаулықсыз қарсылықты – үтір мен сызықша: Тұрайын деп еді, – тұра алмады;
• бірінші бөліктегі әрекет лезде болса не қарсы қойылса – сызықша: Айтты – көндім, алды – бердім;
• түсіндірмелі – қос нүкте; бірінші бөлікте сонша, сондай, сол болса – сызықша: Оның қорыққандығы сондай – не айтқанын білген жоқ;
• өйткені, себебі түсірілсе – қос нүкте;
• жай сөйлемдер және арқылы байланысса, үтір қойылмайды;
• бірінші бөлігі сұраулы болса да, ортада сұрау белгісі емес, үтір қойылады. Сабақтас: әдетте үтір; шартты бағыныңқыға ерекше екпін түссе – сызықша (Қой өлсе – қозы қалады); бағыныңқы басыңқының ішінде келсе – екі жағынан үтір (Көңілің, суын ішсең, басылады). Ескерту – үтір қойылмайды: Кітап болмаса альбом қарай тұр (болмаса – шылау), Таң ата үйге жеттік, Қатты жүргендіктен шаршап қалды (себеп пысықтауыш). Аралас: салалас пен сабақтас ережелері сақталады.

Нүктелі үтір, жақша, дәйексөз

• Нүктелі үтір (;) жай сөйлемдердің арасына қойылады: баяндауыштары тұлғалас, мағыналары теңдес санамаланған сөйлемдер жалпылауыш мәнді сөйлемнің мағынасын ашқанда немесе бірін-бірі толықтырғанда.
• Жақша: түсіндірме мәнді қыстырма сөздер мен қыстырма сөйлемдер; дәйексөздің авторы мен дерек көзі; драмада автор ескертпесі (ремарка).
• Дәйексөз тырнақшаға алынады: Міржақып Дулатов: «Білмегенді біле бер», – деген. Кімдікі екені мен қайдан алынғаны соңынан жақшада беріледі. Мақал да тырнақшаға алынады, бірақ оның алды-артына төл сөздің тыныс белгілері қойылмайды.

Мысалдар

1-мысал. Менің оқулығым емес деді Маржан сіңлім ұмытып кеткен болар. — Автор сөзі ортада: «Менің оқулығым емес, – деді Маржан, – сіңлім ұмытып кеткен болар».

2-мысал. Қай сөйлемде үтір артық? А) Әрине, біз жеңеміз. В) Бұл бие ерте құлындайды, және құлыны құла болады. С) Жолдастар, жиналыңдар! — В: және алдына үтір қойылмайды.

3-мысал. Жайлаудың көлдеріне сене беруге болмайды ... құрғақшылық жылы олардың көбі тартылып қалады. — себебі түсірілген, қос нүкте қойылады.

4-мысал. Тұрайын деп еді тұра алмады. — Жалғаулықсыз қарсылықты салалас: Тұрайын деп еді, – тұра алмады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жалғыз және, мен, да алдына үтір қою; қосарлы айқындауыштың ішіне үтір қою (әнші, Ермек).
• ?! пен !? ретін ескермеу, ?!. сияқты артық белгі қою.
• Ортадағы автор сөзінің екі жағындағы үтір мен сызықшаны ұмыту.
• Қыстырма сөзді, қаратпа сөзді үтірмен бөлмеу; қаратпаны бастауыш деп талдау.
• Болмаса шылау болып тұрған сөйлемді сабақтас деп, үтір қою.
• Жалпылауыш сөзден кейін қос нүктенің орнына үтір қою.

Өзіңді тексер

1. Сөйлем соңына қойылатын белгілер? — Нүкте, сұрау белгісі, леп белгісі, көп нүкте.
2. Төл сөз кейін тұрса, автор сөзінен кейін не қойылады? — Қос нүкте.
3. Түсіндірмелі салаласта қандай белгі қойылады? — Қос нүкте; бірінші бөлікте сондай, сонша болса – сызықша.
4. Қаратпа сөйлем ортасында тұрса? — Екі жағынан үтір.
5. Қой өлсе – қозы қалады сөйлемінде неге сызықша? — Шартты бағыныңқыға ерекше екпін түскен.