Мәтінмен жұмыс

Оқулықтық тірек

• Қапалбек Б., Жолшаева М., Мадиева Т. «Қазақ тілі. 5 сынып», 5-сынып, Мектеп, 2017, 44, 107, 118-беттер
• Әрінова Б.А., Раева Г.М., Кәрімова Г.С., Жұмекенова Л.К. «Қазақ тілі. 6 сынып», 6-сынып, Атамұра, 2018, 17, 39, 183-беттер
• Отарбекова Ж.К., Тоқтыбаева Г.Б., Тоқбаева А.Е. «Қазақ тілі. 7 сынып», 7-сынып, Arman-PV, 2024, 62, 69, 76, 83-беттер
• Әрінова Б.А., Молдасан Қ.Ш., Байшағырова А.П. «Қазақ тілі», 8-сынып, Атамұра, 2018, 66, 68, 69, 105, 117-беттер
• Қапалбек Б., Жолшаева М., Ерхожина Ш., Ишанова Л. «Қазақ тілі», 11-сынып, Мектеп, 2020, 5, 9, 20, 21, 51-беттер
• Ермекова Т.Н., Бертілеуова К.Ә., Абишева Р.А. «Қазақ тілі. 9-сынып». Нұр-Сұлтан: Арман-ПВ, 2019, бет: 45
• «Қазақ тілі», 11-сынып, жаратылыстану-математика бағыты, оқулық жобасы, 48-бет (ресми стиль жанрлары)

Негізгі ұғымдар

• Тақырып – «мәтін не туралы?»; негізгі ой – «автор осы тақырып арқылы нені айтпақ?». Негізгі ой тақырыптан кеңірек.
• Микротақырып – бір абзацтың шағын тақырыбы.
• Тірек сөздер – мәтінде жиі қайталанып, оның мағыналық өзегін көрсететін сөздер.
• Дерек (факті) – тексеруге болатын мәлімет; көзқарас – автордың бағасы, пікірі.
• Астарлы ой – тікелей айтылмай, меңзелген ой.
• Мәтін түрлері: әңгімелеу (оқиға уақыт бойынша), сипаттау (заттың белгілері), пайымдау/талқылау (дәлел мен қорытынды).
• Стильдер: ғылыми, ресми іс-қағаз, публицистикалық, ауызекі сөйлеу, көркем әдебиет.

Теория

1. Негізгі ойды табу тәсілдері.

1. кіріспе мен қорытындыны салыстыру – негізгі ой көбіне бірінші не соңғы бөлікте шоғырланады;
2. қайталанатын тірек сөздерді теру;
3. әр абзацтың микротақырыбын бір сөйлемге сыйдырып, оларды бір тұжырымға біріктіру;
4. автордың баға беретін сөздерін табу (дәлелдеді, асыра айтқандық емес);
5. нұсқалар берілсе – мәтінге жатпайтын «артық» нұсқаны алып тастау; мақалмен қорытындылау. Негізгі ойға детальдар жатпайды: «Ақсу өзені 120 шақырым» – дерек, ал негізгі ой – «қорықтар табиғат байлығын сақтайды».

2. Мәтін құрылымы: кіріспе – негізгі бөлім – қорытынды. Жетекші сұрақтар: Мәтін не туралы? Автор неге бұл туралы айтады? Нәтиже қандай?

3. Дерек пен көзқарас.

Дерек	Көзқарас
сан, атау, уақыт, орын бар; тексеруге болады	баға, сенім, пікір; «менің ойымша», «керемет», «зиянды деп есептеймін»
Диетолог Джонни Боуден денсаулыққа ең пайдалы 12 тағамды анықтады	Денсаулық – байлықтан қымбат
Ағзамыз өзі бөліп шығаратын дәрумендер: Д, К және В3	Ауру ханнан дені сау қайыршы бақытты

Эпиграф пен мақал-мәтел – дерек емес, көзқарас (халық даналығы).

4. Астарлы ой. Әдіс – «үш сұрақ»: Мәтінде не айтылды? Не айтылмай, бірақ меңзелді? Дәлелім қайсы? Мысалы, театр туралы мәтінде 1990 жылдардан бері театрлар «ойын-сауық, шоу орнына» айналғаны айтылады; астарлы ой – театр қоғамның көкейкесті мәселесін көтеріп, ойландыруы керек.

5. Мәтін түрлерін салыстыру. «Қызыл кітап» туралы ғылыми-танымдық мәтін (термин ғылымға 1966 жылы енген, түрлер бес санатқа бөлінеді) – сипаттау мен әңгімелеу; құрылымы: анықтама → тарих → жіктеу → сандар. О. Бөкейдің «Аңдар азайып барады» очеркі – сипаттау аралас пайымдау; құрылымы: бейне → дерек → сұрақ → қорытынды. Ортақ тақырып – жануарларды қорғау, айырмасы – мақсатында (хабарлау / сендіру).

6. Стильдерді салыстыру.

Өлшем	Ғылыми	Ресми іс-қағаз	Публицистикалық	Ауызекі	Көркем
мақсаты	білім беру	қатынасты реттеу	пікір қалыптастыру	қарым-қатынас	әсер ету
аудиториясы	мамандар	мекеме, азамат	көпшілік	таныс адамдар	оқырман
тілдік белгісі	термин, ырықсыз етіс, хабарлы сөйлем	қалыптасқан оралым, күн, дерек	баға, үндеу, сан	толымсыз сөйлем, қаратпа	теңеу, эпитет, метафора

Бір мәліметтің үш стильде берілуі: ғылыми – Ауа температурасы 5 °C-қа көтерілді; публицистикалық – Жылымық келді!; ауызекі – Тып-тып жылы болып кетті-ау.

7. Мәліметті өңдеу. Деректерді сұрыптап, кестеге не тірек-жоспарға түсіру; жетпегенін өз біліміңмен толықтыру; толықтырғанда дереккөзді көрсету. Мысалы: Атауы – Ботай; дерек – жылқы алғаш қолға үйретілді; қорытынды – дала өркениетінің бастауы.

Ресми іс-қағаздар (үлгілер)

Өтініш — жұмысқа қабылдау, жұмыстан шығару, басқа жұмысқа ауысу, демалыс беру туралы ұйымға не лауазымды тұлғаға бағытталған құжат. Құрылымы: кімге → кімнен → ӨТІНІШ → мәтіні → күні. Оқулықта өтінішпен бірге қолхат үлгісі берілген.

Ресми іс қағаздар жанрлары

Ресми стильдің үш шағын стилі бар: заң (заң, жарлық, азаматтық және қылмыстық істер актілері), әкімшілік-кеңсе (өтініш, өмірбаян, сенімхат, қолхат, бұйрық) және дипломатиялық (нота, меморандум, келісім, конвенция). Тілі нақты, фактіге негізделеді, бір ізбен жүйелі жазылады.

Мысалдар

1-мысал. «Мона Лиза» мәтінінде жиі қайталанатын сөздер: сыр, құпия, күлкі, туынды. Негізгі ой қайсы? А) Суреттегі ару кім? В) «Мона Лиза» – құпиясы мол туынды. С) «Джоконда» – суретшінің автопортреті. — Тірек сөздерге сай келетіні: В.

2-мысал. Дерек пен көзқарасты ажыратыңыз: 1) Жидек құрамында аскорбин қышқылы бар; 2) Жидектің дәмі бәрінен тәтті. — 1 – дерек, 2 – көзқарас.

3-мысал. Екі мәтін берілген: бірі – Наурыз күні киіз үйде туғаны туралы естелік, екіншісі – күні, мекеме атауы көрсетілген өтініш. Қайсысы құжат? — Екіншісі: нақты дерек, күн, мекеме атауы – ресми іс-қағаз стилі; біріншісінде жеке сезім мен сюжет бар – көркем мәтін.

4-мысал. Ұлы дала – материалдық мәдениеттің көп дүниесі пайда болған орын деген негізгі ойды қай дерек бекітеді? — Ботай қонысындағы қазба жұмыстары жылқының тұңғыш рет қолға үйретілгенін дәлелдеді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тақырып пен негізгі ойды шатастыру; бір абзацтың ойын бүкіл мәтіннің негізгі ойы деу.
• Негізгі ойды дерекпен (сан, атау) алмастыру.
• Мақалды, эпиграфты дерек деп санау; санның болуына қарап көзқарасты дерек деу.
• Астарлы ойдың орнына кіріспені қайта айту; мәтінде жоқ позицияны таңу.
• Стильді тек мазмұнына қарап анықтап, тілдік белгілерін ескермеу.
• Сипаттау мен пайымдауды шатастыру; ғылыми мәтінде әңгімелеу болмайды деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. Тақырып пен негізгі ойдың айырмасы? — Тақырып – не туралы; негізгі ой – автор нені айтпақ.
2. Негізгі ойды табудың бір тәсілі? — Қайталанатын тірек сөздерді теру (немесе кіріспе мен қорытындыны салыстыру).
3. Дерек пен көзқарас қалай ажыратылады? — Дерек тексеріледі (сан, атау, уақыт), көзқарас – автордың бағасы.
4. Мәтіннің үш түрі? — Әңгімелеу, сипаттау, пайымдау (талқылау).
5. Ғылыми стильдің екі тілдік белгісі? — Терминдер және ырықсыз етіс (хабарлы сөйлемдер).