Орталық Азия және әлемдік өркениет. Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі

Оқулықтық тірек

• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 13–15, 16–19, 20–25, 26–28, 30, 32, 35–48, 62, 65, 67, 178-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 32–36-беттер

Негізгі ұғымдар

• Адамның даму сатылары: австралопитек → архантроп (Homo erectus: питекантроп – Ява аралы, синантроп – Қытай) → палеоантроп (неандерталь) → неоантроп (Homo sapiens, кроманьондық).
• Қазақстан аумағында есті адам шамамен б.з.б. 50–40-мыңжылдықта қалыптасқан.
• Қаратау тұрақтарын адамдар шамамен 1 млн жыл бұрын мекендей бастаған; ол – ең көне палеолит қоныстары.
• Қазақстаннан ежелгі адамның сүйек қаңқасы табылмаған – тек тұрақтар мен құралдар бар.
• Тобыр – алғашқы адамдардың ең алғашқы бірлестігі; оны көсем басқарған.
• Неолиттік төңкеріс – терімшіліктен егіншілікке, аңшылықтан мал шаруашылығына көшу (дайын өнімді тұтынудан өнім өндіруге өту).
• Ботай мәдениеті (энеолит) – жылқыны алғаш қолға үйреткен, шамамен 5500 жыл бұрын.
• Қола – мыс пен қалайының қоспасы; Қазақстанда б.з.б. 2-мыңжылдықта тараған.

Теория

1. Тас дәуірінің кезеңдері мен ескерткіштері. Елімізде шамамен 500 палеолиттік, 50-дей мезолиттік, 800-дей неолиттік ескерткіш анықталған. Ежелгі тұрақтар Қаратау, Сарыарқа, Балқаш төңірегі, Ертіс алқабы, Маңғыстау, Мұғалжар тауларында кездеседі. Қаратау тұрақтарынан 15 мыңнан астам тас құрал алынған; олардың тұрпаты Африка, Үндістан, Қытай құралдарына ұқсас.

Кезең	Қоныс	Кәсіп мен құрал	Жаңалық
Палеолит	үңгір, жар асты, ағаш пен ірі аң сүйегінен күрке	терімшілік, ұжымдық аңшылық (мамонт); шақпақтастан бифас, унифас, леваллуа әдісі	от; тобыр
Мезолит	шөбі шүйгін, суы мол жер; маусымдық, уақытша күрке; Маңғыстауда шаруашылық алаңы бар үй	жеке аңшылық, балық аулау (қармақ, ау, гарпун), сал, қайық	садақ пен жебе; ит қолға үйретілген
Неолит	бұлақ басы, өзен аңғары, көл маңы; Кельтеминар мәдениетінің сопақ үйлері	мал өсіру, егіншілік, қыш ыдыс, тоқымашылық, тас тілікшелі орақ	неолиттік төңкеріс; Атбасар, Маханжар мәдениеттері

2. Алғашқы адамдардың тұрмысы мен кәсібі. Терімшілікпен (жеміс, дән, тамыр) көбінесе әйелдер, аңшылықпен ерлер айналысқан; ірі аңды бірнеше тобыр бірігіп, орға қуып немесе отпен үркітіп құздан құлатып аулаған. Отты алғашында найзағайдан алып, өшірмей сақтаған, кейін ағашты үйкеп, шақпақтасты ұрып от шығаруды үйренген. Мұз дәуірінде аң терісін киім етіп жамылған, үңгір қабырғасына өсімдік бояуымен сурет салған. Терімшілік пен аңшылық – табиғаттың дайын өнімін тұтынатын қарапайым шаруашылық.

3. Тас өңдеу. Негізгі шикізат – шақпақтас (көп, оңай жарылады, қыры өткір). Құрал жасағанда қалатын өзек – өзектас (нуклеус). Бифас – екі жағы, унифас – бір жағы өңделген құрал. Леваллуа әдісі – тегіс тас тақташадан ұзынша қалақшалар сындырып алу. Мезолит соңына қарай мұз дәуірі аяқталып, ірі аңдар жойылғандықтан жылдам ұсақ аңды аулауға садақ-жебе ойлап табылған.

4. Зерттеушілер. Палеолит ескерткіштерін Х. Алпысбаев, А.Г. Медоев, Ж. Таймағамбетов; неолитті Ә. Марғұлан, С.С. Черников, Х. Алпысбаев, А.Г. Медоев зерттеген. Археологиялық мәдениет жер атымен аталады: Атбасар – Атбасар өңірі, Маханжар – Торғай өңіріндегі тұрақ.

5. Энеолит (мыс-тас дәуірі). Мыс өндіру жаңа кәсіп болды; мал шаруашылығы мен егіншілік жетекші орынға шықты, кәсіпкерлер маманданды. Ер адамның еңбегі өскендіктен туыстық әке жағынан есептеле бастады. Ботай мәдениеті адамдары жылқыны қолға үйретіп, етін жеп, сүтінен қымыз ашытып, мініс көлігі еткен. Көшпелі өмір салтының бастауы осы кезеңмен байланыстырылады.

6. Қола дәуірі. Қола мыстан қатты, төмен температурада балқиды. Одан орақ, балта, қанжар, найза, жебе ұшы, әшекейлер құйылған. Қалайы – Қалба, Нарын жоталарында; мыс – Кенді Алтай, Жетісу, Сарыарқада; қорыту пештері Жезқазғаннан табылған. Кенді отпен қыздырып, суық су құйып уатқан. Қола дәуірінің соңында рулық қауым ыдырап, жеке отбасылық шаруашылықтар бөлініп, айырбас өріс алды.

Мәдениет	Уақыты	Аумағы	Ерекшелігі
Андрон	б.з.б. 2-мыңж. І ширегі – 1-мыңж. басы	Батыс, Оңтүстік, Орталық Қазақстан, Сібір, Орталық Азия	1914 ж. Ачинск маңындағы Андроново деревнясынан табылған; көпшілігі отырықшы, кетпенді егіншілік, мал басым; геометриялық өрнекті қыш; Күнге, отқа табыну
Беғазы-Дәндібай	б.з.б. X–VIII ғғ. (қола соңы)	Орталық Қазақстан (Ұлытау – Абыралы, Шыңғыстау; Нұра, Сарысу, Кеңгір)	қақпақ тастан зәулім кесенелер (Беғазы, Дәндібай, Ақсу-Аюлы, Бұғылы, Ортау); алғашқы мемлекеттік бірлестік деңгейі

Ә. Марғұлан бойынша Беғазы-Дәндібай – Андрон мен сақ мәдениеттері арасындағы дәнекер.

7. Ұлы дала өркениетінің қайнар көзі. 10-сынып оқулығы өркениеттің қалыптасу кезеңдерін былай көрсетеді: Ботайда жылқыны қолға үйрету (энеолит) → дөңгелекті көлік пен қола металлургиясын игеру → б.з.б. II мыңжылдықтағы климаттың өзгеруі және көшпелі шаруашылыққа өту → бақташылықтан көшпелілікке дейінгі эволюция. Қола дәуірінде жылқымен бірге қой, сиыр, түйе пайда болып, көшпелі мал шаруашылығы толық түрде ерте темір дәуірінде қалыптасты.

Мысалдар

1. Қай кезеңде ит қолға үйретілді? Мезолит. Неолитте мал шаруашылығы басталды, бірақ «ең алғашқы үй жануары» – мезолиттегі ит.
2. Қазақ даласында жылқыны алғаш қолға үйреткен мәдениет? Ботай (энеолит, шамамен 5500 жыл бұрын). Андрон немесе Беғазы-Дәндібай – қола дәуірі, сондықтан дұрыс емес.
3. Қақпақ тастан тұрғызылған кесенелер қай мәдениетке тән? Беғазы-Дәндібай. Андронға дуалды қамал-қоныстар мен геометриялық өрнекті ыдыс тән.
4. Андрон мәдениеті неге солай аталады? Ескерткіштері 1914 жылы Ачинск маңындағы Андроново деревнясынан табылған – мәдениет жер атымен аталады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Даму сатыларының ретін шатастыру: австралопитек – архантроп – палеоантроп – неоантроп.
• Питекантропты (Ява) синантроппен (Қытай) шатастыру.
• Қазақстаннан ежелгі адам қаңқасы табылған деп ойлау – табылған жоқ.
• Садақ-жебені палеолитке жатқызу – ол мезолитте пайда болған.
• Неолиттік төңкерісті саяси оқиға деп түсіну; өндіруші шаруашылықты мезолиттен бастау.
• Қоланы таза металл деп санау, мысты қоладан кейін қою: энеолит (мыс) қоладан бұрын.
• Андрон тайпаларын түгел көшпелі деп есептеу – көпшілігі отырықшы болған.

Өзіңді тексер

1. Қазақстан аумағындағы ең көне палеолит қоныстары қай жерден табылған? — Қаратау жотасынан (шамамен 1 млн жыл бұрын).
2. Екі жағы өңделген тас құрал қалай аталады? — Бифас.
3. Неолиттік төңкеріс дегеніміз не? — Терімшіліктен егіншілікке, аңшылықтан мал шаруашылығына көшу.
4. Қола қандай металдардың қоспасы және Қазақстанда қашан тараған? — Мыс пен қалайы; б.з.б. 2-мыңжылдықта.
5. Ә. Марғұлан Беғазы-Дәндібай мәдениетін қалай бағалады? — Андрон мен сақ мәдениеттері арасындағы дәнекер.