Ерте көшпенділер дәуірі

Оқулықтық тірек

• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 82–84, 109–112, 114–121, 124–134, 146–161, 164–171-беттер

Негізгі ұғымдар

• Сақтар – б.з.б. VIII–III ғғ. тайпалық одақ; Қазақстан жеріндегі мемлекеттіліктің ежелгі бастауы. Гректер – «азиялық скифтер», парсылар – «сақтар» деп атаған.
• Әскери демократия – билік тайпа көсемдері, қолбасшылар мен батырлардың қолында болатын ерте басқару түрі.
• Үйсіндер – б.з.б. IV–III ғғ. Іле жазығында; астанасы Чигучен (Ыстықкөл жағасы); билеушісі – күнби.
• Қаңлылар – б.з.б. II–I ғғ. Сыр бойында, қала мәдениетіне сүйенген мемлекет; жаздық астанасы – Бетен.
• Ғұндар – түркі тілдес көшпелі халық; билеушісі – тәңіркұт (шанью); Мөде б.з.б. 209 ж. тәңіркұт болды.
• Сарматтар – б.з.б. IV ғ. – б.з. IV ғ. Батыс Қазақстан; жалпылама грек атауы (шығыста – аорс, алан).

Теория

1. Сақтар. Жетісу мен Түркістаннан Қара теңізге, Алтайдан Хорезмге дейін мекендеген. Парсы деректеріндегі үш топ: тиграхауда («шошақ бөрікті» – Тянь-Шань, Жетісу), парадарайя («теңіздің арғы бетіндегілер» – Арал, Сырдария), хаомаварга («хаома сусынын дайындаушылар» – Орта Азия). Грек деректерінде – массагет, исседон, аргиптей, дай, аримаспы. Сақ қорғандары: Есік, Бесшатыр (Жетісу), Шілікті (шығыс), Тасмола (орталық).

Қоғамда рулық қатынас ыдырап, мүліктік теңсіздік пайда болды; жер қауымдық, мал отбасы меншігінде болды. Құрылым: отбасы → көшпелі қауым → тайпа → тайпалар одағы. Сақ патшасы соғыс пен бітімді шешіп, елші тағайындап, әскерді басқарды, ірі мәселеде елді құрылтайға жинады.

Сыртқы қатынастар: б.з.б. VI ғ. II Кир Ахеменидтер державасын құрды; Лидия патшасы Крезбен соғыста сақтармен одақтасты, кейін сақтарды бағындырмақ болды – Тұмар (Томирис) ханша б.з.б. 530 ж. парсы әскерін жеңді. I Дарий б.з.б. 518 ж. сақтарға жорық жасады (Шырақ ерлігі); сақтардың бір бөлігі алым төлеп, «өлмейтін он мың» құрамында қызмет етті. Персеполь бедерінде мидиялық пен сақ жауынгері бейнеленген. Александр Македонский сақтарды бағындыра алмай кері қайтты (Келес, Қазығұрт маңындағы «Ескендір төбесі», «Ескендір көпірі»). Б.з.б. 1-мыңжылдық ортасында Қара теңізден Алтай арқылы Қытайға баратын «Дала жолы» пайда болды.

2. Үйсіндер. Аумағы – Іле жазығы, Жетісу, Тарбағатайға дейін; батыс шегі Шу мен Талас (қаңлылармен шектес), солтүстігі – Балқаш. Қытайда «Усунь-го» аталды; негізгі дерек – «Хань әулеті» кітабы. Күнби елді үшке бөлді: оң және сол қанатты қолбасылар, орталық бөлік – күнбидің өзіне. Үйсіндер ғұндардың ықпалынан құтылып, б.з.б. I ғ. шарықтады; Ұлы Жібек жолы негізінен үйсіндердің бақылауында болды. Қытай деректері оларды б.з. III ғ. дейін ғана атайды.

3. Қаңлылар. Шекарасы: солтүстікте – Балқаш, батыста – Арал, оңтүстікте – Әмударияның солтүстік алабы. Екі астанасы: жаздық – Бетен (Ұлытауға жақын), қысқы – Сыр бойында. Қаңлыға бес қала-мемлекет бағынып, олардың хандары Ұлы ханға бағынды. Қалалар егіншілік пен сауда орталығы болды. Қаңлылар Сырдариядан Орал, Волга арқылы Кавказ бен Қара теңізге дейінгі сауда жолдарын бақылады: Талас сағасынан кушан мен сасани тиындары табылған. Ұлы Жібек жолы б.з.б. II ғасырда қалыптасты.

4. Ғұндар. Тайпалар б.з.б. IV–III ғғ. Түмен тәңіркұттың төңірегіне бірікті. Мөдеге дейін тәңіркұтты ақсақалдар кеңесі сайлады; Мөде (б.з.б. 209) мұрагерлік тәртіп енгізді. Мемлекет орта, сол, оң қанатқа бөлінді. «Жер – елдіктің негізі» деп шығыс ғұндарын жеңді. Әскери реформа: түмен (10 000) → мыңдық → жүздік → ондық; ысқырып ұшатын сарнама жебе. Б.з.б. 200 ж. Бақден тауында Қытайдың 320 мың әскерін қоршады; б.з.б. 198 ж. Хань құдандалы келісім ұсынды. Қытай ғұндардан қорғану үшін б.з.б. III ғ. шамамен 5000 км Ұлы Қытай қорғанын салды.

Мөде өлген соң ғұндар әлсіреді: б.з.б. 72 ж. Хань үйсіндермен бірігіп соққы берді; б.з. 48 ж. Солтүстік және Оңтүстік ғұндарға бөлінді, 93 ж. екінші рет бөлініп, үлкен бөлігі батысқа көшті. Бағыт: Алтай, Іле → Жетісу, Сыр бойы → Арал, Каспий → Қара теңіз → Дунай. II–V ғғ. – «Халықтардың ұлы көші». 377 ж. ғұндар Паннонияны алды; Аттила Кавказдан Рейнге дейін биледі, 451 ж. Каталаун жазығында шайқасты, 452 ж. I Леонмен кездескен соң Римге шабуылдан бас тартты. Римдіктер оны «Тәңірдің қамшысы» деді.

5. Сарматтар. Батыс Қазақстан, Арал солтүстігі, Тобылдан батыс. Жер – қоғамдық-рулық меншік; бейбіт кезде ақсақалдар, соғыста батырлар билеген – әскери-демократиялық басқару. Аралтөбеден (Атырау облысы) екінші «Алтын адам», Таксайдан «Алтын ханшайым» қабірі табылған. Б.з.б. 339 ж. скиф патшасы Атей өлген соң сарматтар Қара теңіз солтүстігіне өтті, Дунайға дейін жетті; Август тұсында Рим империясының 24 аймағының 9-ы «Сарматия» аталды. Билік алдымен аорстарда, б.з. I ғ. – аландарда; III ғ. готтар, IV ғ. ғұндар сарматтарды өзіне қосты.

Одақ	Уақыты	Орталығы	Билеушісі / астанасы
Сақтар	б.з.б. VIII–III ғғ.	Жетісу, Сыр, Орталық Қазақстан	патша, құрылтай; Тұмар
Үйсіндер	б.з.б. IV–III ғғ. – б.з. III ғ.	Іле жазығы, Жетісу	күнби; Чигучен
Қаңлылар	б.з.б. II–I ғғ.	Сыр бойы	Ұлы хан; Бетен
Ғұндар	б.з.б. IV–III ғғ. бірігу	Байкалдан Тибетке	тәңіркұт Мөде
Сарматтар	б.з.б. IV ғ. – б.з. IV ғ.	Батыс Қазақстан	ақсақалдар, батырлар

Мысалдар

1. Б.з.б. 530 ж. парсы патшасы II Кирді жеңген кім? Массагет-сақтардың патшайымы Тұмар (Томирис). Шырақ – I Дарий жорығымен (б.з.б. 518) байланысты, оны шатастырмау керек.
2. Астанасы Ыстықкөл жағасындағы Чигучен болған мемлекет? Үйсіндер. Бетен – қаңлылардың жаздық астанасы.
3. Ғұн әскерінің ең ірі бөлігі қалай аталды және неше жауынгерден тұрды? Түмен – 10 000 жауынгер.
4. Сарматтар туралы дерек беретін грек авторының еңбегі? Страбонның «География» еңбегі (аорс, сирак тайпалары).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Үйсіндерді Сыр бойына, қаңлыларды Жетісуға жатқызу – керісінше.
• Тұмар (б.з.б. 530, II Кир) мен Шырақ (б.з.б. 518, I Дарий) оқиғаларын шатастыру.
• Ұлы Қытай қорғанын ғұндар салды деп ойлау – оны Қытай ғұндардан қорғану үшін салды.
• «Сармат» атауын бір тайпа деп түсіну – ол жалпылама атау (аорс, алан, аса).
• Әскери демократияны қазіргі демократиямен теңестіру.
• Мөдеге дейін де билік мұрагерлік болған деп ойлау – оған дейін ақсақалдар кеңесі сайлаған.

Өзіңді тексер

1. Парсы деректеріндегі «шошақ бөрікті» сақтар қалай аталады? — Тиграхауда.
2. Үйсін билеушісінің атауы? — Күнби.
3. Қаңлыға неше қала-мемлекет бағынған? — Бес.
4. Ғұндар қай жылы Солтүстік және Оңтүстік болып бөлінді? — Б.з. 48 жылы.
5. 451 жылы Аттила қай жерде Рим мен готтармен шайқасты? — Каталаун жазығында.