VI - IX ғасырдағы Қазақстан. Ортағасырлық Қазақстан тарихының кезеңделуі

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4–15, 45–48-беттер

Негізгі ұғымдар

• Орта ғасырлар Қазақстан тарихында VI–XVII ғғ. қамтиды; үш кезең: түркі кезеңі, монғол шапқыншылығы кезеңі, Қазақ мемлекетінің кезеңі.
• 552 ж. – Бумын жужандарды жеңіп, қаған болып жарияланды → Түрік қағанаты құрылды.
• «Түрік» – «берік, күшті»; алғашында билеуші ашина әулетімен байланысты.
• 603 ж. – қағанат Батыс және Шығыс Түрік қағанаттарына бөлінді.
• Он оқ бұдун – Батыс Түрік қағанатының тайпалар одағы; үстем тайпалары – дулу және нушеби.
• Әлеуметтік топтар: бұдун – қарапайым халық, бектер – ақсүйектер, ер – жауынгерлік атақ.
• Ябғу, шад, елтебер, тұдун – қаған әулетінен немесе оның өкілдерінен тағайындалатын лауазымдар.

Теория

1. Ортағасырлық Қазақстан тарихының кезеңделуі.

Кезең	Уақыты	Мазмұны
Түркі кезеңі	VI ғ. – XIII ғ. басы	Түрік, Шығыс және Батыс Түрік қағанаттары; Түргеш, Қарлұқ, Қимақ, Қыпшақ, Қарахан, Оғыз мемлекеттері; араб әліпбиі мен исламның орнығуы; әл-Фараби, Ахмет Ясауи, Махмұд Қашғари, Жүсіп Баласағұни
Монғол шапқыншылығы кезеңі	XIII ғ. басы – XV ғ. ортасы	Алтын Орда мен Шағатай ұлысы ыдырады; Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай Ордасы, Сібір хандығы; XIV–XV ғғ. қазақ халқының қалыптасуы аяқталды
Қазақ мемлекетінің кезеңі	XV ғ. ортасы – XVII ғ.	Қасым, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір, Тәуке хандар; XVIII ғ. басында хандық жүздерге бөлінді

Түркі және монғол кезеңдері ерте және дамыған орта ғасырларға, Қазақ мемлекеті кезеңі кейінгі орта ғасырларға жатады. Орта ғасырларда Қазақстан арқылы дүниежүзілік сауда жолдары өтіп, дала әлемдік діндер мен тілдердің «тоғысу алаңына» айналды.

2. Түрік қағанатының құрылуы. Қытай деректерінде түркілер туралы алғашқы мәлімет 542 жылдан кездеседі; олар жужан қағанына салықты темір түрінде төлеген. Көсем Бумын басшылығымен түркілер иеліктерін Хуанхэге дейін кеңейтті. Жужандардың тепкісіне қарсы көтеріліп, 552 жылы жужан әскерін талқандады – Бумын қаған болып жарияланды. Мұқан қаған (553–572) жужандарды талқандауды аяқтап, Орталық Азия мен Оңтүстік Сібірде үстемдік орнатты. Иштеми қаған қазіргі Қазақстан мен Орталық Азияны бағындырып, Еділ мен Солтүстік Кавказға шықты. VI ғ. 70-жылдары қағанат Маньчжуриядан Босфорға дейін созылды. Ұлы қаған ордасы – Алтайда.

Жеңіс себептері: саяси бірлік, жетілдірілген қару-жарақ, көшпелі ұйым, жылдам қимыл, қарсыластардың әлсіздігі.

Басқару: қаған – әрі қолбасшы, әрі жоғарғы сот; ябғу, шад жүйесі арқылы билеген.

3. Сыртқы саясат. Негізгі бағыттар – соғыс, дипломатия және Ұлы Жібек жолын бақылау. Түркілер парсымен одақтасып эфталиттерді талқандады. 568 жылы Маниах басқарған елшілік Византияға барып, сауда келісімін жасады; қайтарда Византия елшісі Земарх қаған ордасына келді. Жібекті негізгі сатып алушы – Византия. Қытай түркілерді күшпен жеңе алмай, 603 жылы дипломатиялық жолмен қағанаттың ыдырауына қол жеткізді.

4. Батыс Түрік қағанаты (603 жылдан). Аумақтық өзегі – Жетісу. Негізін он оқ тайпа одағы құрады; ол Қаратаудан Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты, үстем тайпалары – дулу мен нушеби. Ябғу, шад, елтебер лауазымдары – қаған әулетінде. Жаулап алынған жерлерде түркілер тәртіпті өзгертпей, тек билікті бекітіп, салық алумен шектелді. Тон-ябғу тұсында Орталық Азия мемлекеттеріне қатаң бақылау орнап, иеліктерге қаған өкілдері – тұдундар жіберілді. Қағанат әлсіреген кезде (билік үшін күрес) Таң империясының әскері Жетісуға басып кірді, Батыс түркілер Қытайға тәуелді болды. Қағанат құлаған соң оның орнында Хазар қағанаты (Төменгі Еділ, Солтүстік Кавказ), Түргеш (Жетісу), Оғыз (батыс), Қимақ (солтүстік-шығыс, орталық) мемлекеттері пайда болды.

5. Шығыс Түрік қағанаты. 682 ж. Қытаймен соғыс барысында (Монғолия аумағында) қайта құрылды. Қапаған қаған Орталық Азияны бағындырды; Білге қаған жеңіс арқылы Қытаймен бейбіт келісім жасап, Қытай түрік ордасына жібек жіберіп тұрды.

6. Көне түркі (Орхон-Енисей) жазуы. Жазу әкімшілік, дипломатиялық қажеттіліктен туды. Көне түркі жазба деректері 582 ж. Бұғыты құлпытасынан басталады. Ең құнды ескерткіштер – Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк құлпытастары; құлпытас авторы Йоллығ-тегін – өз атымен белгілі алғашқы түркі авторы. Жазуды 1893 ж. дат ғалымы В. Томсен оқыды. Еуропалықтар оны герман руналарына ұқсатып қате «руна» деп атаған.

7. Маңызы. Түрік қағанаты түркі тайпаларын бір мемлекетке біріктіріп, жаңа түркі халықтарының қалыптасу ошағына айналды; «Ұлы Дала» (Алтайдан Қара теңізге дейін) кеңістігінде мемлекеттілік дәстүрі үзілмей жалғасты.

Мысалдар

1. Түрік қағанаты құрылған жыл және оның негізін қалаушы? 552 жыл, Бумын қаған. Мұқан қаған (553–572) – жужандарды талқандауды аяқтаған, негізін салушы емес.
2. 568 жылы Византияға елшілікті кім басқарды? Маниах. Земарх – керісінше, Византиядан түрік ордасына келген елші.
3. Батыс Түрік қағанатының негізгі тайпалар одағы? Он оқ бұдун (дулу және нушеби тайпалары), өзегі – Жетісу.
4. Орхон-Енисей жазуын оқыған ғалым? Дат ғалымы В. Томсен, 1893 жыл.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бумын мен Мұқанның рөлін шатастыру.
• Орта ғасырларды тек Қазақ хандығынан бастау – кезең VI ғасырдан басталады.
• Шығыс Түрік (682 жылы қайта құрылған, Монғолия) мен Батыс Түрік (Жетісу) қағанаттарын шатастыру.
• Түркілердің сыртқы саясатын тек соғыспен шектеу – елшілік, одақ, сауда келісімі де болған.
• Көне түркі жазуын герман руналарының түрі деп санау.
• Қағанат құлағанда халық жоғалды деп түсіну – тұрғындар мен жер жаңа мемлекеттерге өтті.

Өзіңді тексер

1. Қазақстанның орта ғасырлар тарихы қандай ғасырларды қамтиды? — VI–XVII ғасырлар.
2. Түркілер жужандарға салықты не түрінде төлеген? — Темір түрінде.
3. Түрік қағанаты қай жылы екіге бөлінді? — 603 жылы.
4. Батыс Түрік қағанатында иеліктерге жіберілген қаған өкілдері қалай аталды? — Тұдундар.
5. Көне түркі жазба деректері қай ескерткіштен басталады? — 582 жылғы Бұғыты құлпытасынан.