Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы. Қазақ ұлттық мемлекетінің құрылу алғышарттары

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 131–132, 139, 162–170, 220–222-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 136–145-беттер

Негізгі ұғымдар

• 1465 ж. – Шу мен Талас алқабында Қазақ хандығы жарияланды; алғашқы хан – Керей, ордасы – Қозыбасы.
• Негізін салушылар – Керей мен Жәнібек (Ұрұс хан ұрпақтары, Шыңғыс әулеті).
• Хандықтың құрылу мерзімі М.Х. Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегіне негізделген: 870 хижра жылы (1465–1466).
• Есенбұға – Моғолстан ханы, қазақтарға Шу мен Қозыбасы жерін берді.
• Бұрындық хан (шамамен 1474–1511) – Керейдің ұлы.
• 2015 ж. Қазақ хандығының 550 жылдығы аталып өтілді.

Теория

1. Алғышарттары. Қазақ хандығы – Шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу және Түркістандағы әлеуметтік-экономикалық, этно-саяси үдерістің заңды қорытындысы. Үш себеп:

• саяси: XV ғ. ортасында батыста – Ноғай Ордасы, Жетісуда – Моғолстан, Орталық Қазақстан мен Сыр бойында – Әбілқайыр хандығы; олардың араздығы бей-берекетсіздік туғызып, біртұтас мемлекетті қажет етті;
• экономикалық: көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егіншілік, қала мәдениеті дамыған өңірлердің тығыз байланысы;
• этникалық: қазақ ру-тайпаларының бірігуі, халықтың қалыптасу үдерісінің іс жүзінде аяқталуы.

2. Сабақтастық. Мемлекет бос жерде пайда болған жоқ. Керей мен Жәнібек Алтын Орда мен Ақ Орданың мұрагері ретінде тайпалардың бірлігі мен қауіпсіздігін сақтады. Сабақтастық желілері: әулеттік (Шыңғыс ұрпақтарының хан болу құқығы; Ұрұс хан әулеті), заңдық (кейін «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Жеті жарғы»), аумақтық-шаруашылық (Сыр бойы қалалары, сауда, егіншілік).

3. Құрылу барысы.

• 1457 ж. Әбілқайыр Сығанақ маңында ойраттардан жеңіліп, салықты өсірді – тайпалар наразы болды.
• 1459–1460 жж. (материалда «XV ғ. 50-жж. соңы») Керей мен Жәнібек басқарған халықтың басым бөлігі Батыс Жетісуға көшті. Моғолстан ханы Есенбұға оларды қабылдап, Шу мен Қозыбасы (Шу мен Талас алқабы) жерін берді. Дулатидің жазуынша, олардың маңына екі жүз мың адам жиналды.
• 1465 ж. хандық жарияланды; Дулати бойынша қазақ сұлтандарының билігі 870 (1465) жылдан басталады.
• 1468 ж. Әбілқайыр өлген соң, 1469–1470 жж. Керей мен Жәнібек Дешті Қыпшаққа оралып, билік үшін күресті бастады; Әбілқайыр мұрагерлері жеңілді.

4. Алғашқы жылдардағы ішкі және сыртқы саясат. XV ғ. соңғы ширегінде хандар мемлекетті қорғады: ойрат шапқыншылықтарына тойтарыс берді; Сырдария бойындағы қалалар үшін Мұхаммед Шайбанимен, маңғыт әмірлерімен (Ноғай Ордасы), ортаазиялық билеушілермен күресті. Шайбани Сығанақты алғанымен, шешуші шайқаста Бұрындық сұлтан бастаған қазақ әскері оны талқандады. Ішкі саясат рулық ақсүйектердің де, қатардағы көшпелі мен егіншінің де мүддесіне сай келді.

Бұрындық хан (шамамен 1474–1511) Керей мен Жәнібек өсиетіне адал болды, жорықтарды өзі бастап, бірнеше рет жараланды, Жетісу мен Орталық Қазақстанның көшпелі тайпаларын біріктірді; 30 жылдан астам хан болды, бірақ 1509–1510 жж. нақты билік Қасым сұлтанға өтіп, Бұрындық Самарқанға кетті.

5. Аумағы мен халқы. Бастапқыда – Батыс Жетісу (Шу мен Талас). Белсенді саясат нәтижесінде Орталық Қазақстан және Сырдарияның төменгі ағысы қосылды. Сыр бойы қалалары сауда-экономикалық және саяси-әкімшілік орталыққа, көшпелілерге қысқы жайылымға айналды. Халқы – шығу тегі, өмір салты, мәдениеті ұқсас түркі тайпалары (материалдарда арғын, найман, қыпшақ, қоңырат, дулат, жалайыр тайпаларының бірлігі аталады).

6. Тарихи маңызы.

• Қазақ хандығы дербес мемлекет ретінде саяси сахнаға шықты, билік Ұрұс хан ұрпақтарына өтті;
• «қазақ» сөзі әлеуметтік мағынадан саяси мағынаға ауысып, мемлекет пен халықтың атауына айналды;
• халықтың қалыптасуы аяқталып, оның тұтастығы сақталды;
• Ұлы Даладағы мемлекеттілік дәстүрі жалғасты.

7. «Тарих-и-Рашиди». Авторы – Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551), дулат тайпасынан; Бабыр сарайында тәрбиеленген. Еңбек парсы тілінде жазылып, Қашғар билеушісі Рашид ханға арналған; негізгі мазмұны – XIV–XVI ғғ. Моғолстан тарихы. Ол Қазақ хандығының құрылуына дейінгі және кейінгі тарихын жүйелі баяндаған бірден-бір құнды дерек, сондықтан Дулати Қазақ мемлекетінің тұңғыш тарихшысы саналады.

Мысалдар

1. Қазақ хандығы құрылған жыл, жер және алғашқы хан? 1465 жыл, Шу мен Талас алқабы (Қозыбасы), Керей хан.
2. Керей мен Жәнібекке жер берген Моғолстан ханы? Есенбұға. Әбілқайыр – олар кетіп қалған хандықтың билеушісі, Шайбани – кейінгі қарсыласы.
3. Қазақ хандығының құрылу мерзімін белгілеген дерек? М.Х. Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі (парсы тілінде).
4. Сығанақ түбінде Мұхаммед Шайбани әскерін талқандаған қолбасшы? Керейдің ұлы Бұрындық сұлтан.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қазақ хандығын тек Керей мен Жәнібектің жеке әрекетінің нәтижесі деп санау – ол саяси, экономикалық, этникалық үдерістердің заңды нәтижесі.
• Керей мен Жәнібекті Әбілқайырдың одақтасы деп ойлау – олар оның билігінен бөлініп кетті.
• Есенбұғаны жау деп ойлау – ол қазақтарға жер берді.
• Бұрындықты Керейдің немересі деп айту – ол Керейдің ұлы.
• «Тарих-и-Рашидиді» түркі тілінде жазылған деп ойлау – ол парсы тілінде.

Өзіңді тексер

1. Қазақ хандығының алғашқы ордасы қайда болды? — Қозыбасыда.
2. Әбілқайыр қай жылы қайтыс болды? — 1468 жылы.
3. Керей мен Жәнібек Дешті Қыпшаққа қай жылдары оралды? — 1469–1470 жж.
4. 1509–1510 жылдарға қарай нақты билік кімнің қолына өтті? — Қасым сұлтанның.
5. Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашидиді» кімге арнады? — Қашғар билеушісі Рашид ханға.