X-XІІІ ғасырдың басындағы Қазақстан. Қарахан мемлекеті

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 19, 22, 39, 54–61, 64, 67–68, 71, 96–101, 107–109-беттер

Негізгі ұғымдар

• Қарахан мемлекеті – 942–1212 жж. Әулеттің шығу тегі – Қашғариядағы қарлұқтар; 940 ж. қарлұқ тайпалары Баласағұнды алды, әулеттің негізін Сатұқ Боғра хан қалады.
• 960 ж. Сатұқтың ұлы Мұса қаған исламды мемлекеттік дін деп жариялады.
• Қосарлы билік: шығыс қаған (Баласағұн) және батыс қаған (Бұхара, кейін Самарқан).
• Иқта – қызметі үшін берілген, салық алу құқығы бар жер үлесі; иқтадар – оның иесі; вақф (уақып) – діни мекеменің меншігі; мүлік – жекеменшік жер.
• Қарақытай мемлекеті – 1128–1212 жж.; негізін қалаған – Елюй Даши, билеушісі – гурхан («хандардың ханы»).

Теория

1. Қарахан мемлекетінің құрылуы. Қарлұқ қағанаты (756–940) әлсіреген соң, Қашғариядағы қарлұқтармен байланысты әулет 940 жылы Баласағұнды басып алып, жаңа мемлекеттің негізін салды. Мемлекетті екі қаған – шығыс және батыс қағандары басқарды; бұл бір мемлекеттегі қосарлы билік, екі бөлек ел емес.

2. Исламның мемлекеттік дінге айналуы. Атлах шайқасынан (751) кейін түркілер арасына ислам мәдениеті ене бастады. Саманилер 840 ж. «қасиетті соғыс» жариялап Испиджабты алды – ол Оңтүстік Қазақстанда исламды тарату орталығына айналды; IX ғ. соңында Тараз да алынды. Сатұқ Боғра хан исламды халқынан бұрын қабылдады, ал 960 жылы оның ұлы Мұса қаған исламды мемлекеттік дін етті.

Себептері: билікті нығайту, мұсылман елдерімен байланысты кеңейту, мұсылмандар мекендеген жерлерді қосып алу. Түркілерді исламға кіргізу біртіндеп жүрді.

Салдары: көшпелілердің отырықшылануы, қалалар мен қала мәдениетінің өркендеуі, араб жазуының қабылданып, көне түркі жазуын ығыстыруы, тілі мен мәдениеті ортақ этностардың қалыптасуы, адамды бейнелеу дәстүрінің жойылуы (ислам кеш енген Дешті Қыпшақта балбалдар XII–XIII ғғ. дейін қойылды).

3. Иқталық жүйе. Қағандар өз маңайындағыларға қызметі үшін иқта берді; иқтадар сол аймақ не қала тұрғындарынан салық алды. Иқта жүйесі феодалдық қатынастардың дамуына ықпал етіп, жаңа ақсүйектер қауымын туғызды. Олар байып, қағандарға бағынбай, өз теңгесін шығарып, көршілермен дербес дипломатиялық қатынас жасады – бұл өзара қырқысқа әкелді. XI ғ. 30-жылдарының соңында мемлекет Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінді.

4. Мәдениет. Қарахан дәуірінде түркі тіліндегі ірі шығармалар жазылды:

• Жүсіп Баласағұни «Құтты білік» (XI ғ.) – түркі тіліндегі алғашқы энциклопедиялық еңбек; басты идеясы – ізгіліктің көзі білім, мемлекетті білімді билеуші басқаруы тиіс; авторға «бас уәзір» атағы берілді.
• Махмұд Қашғари «Диуан лұғат ат-түрк» (XI ғ.) – түркі тілдерінің сөздігі әрі тарих, география, этнография дереккөзі; Қашғари – түркологияның негізін қалаушы.
• Қожа Ахмет Ясауи «Диуани Хикмет» (XII ғ.) – исламды түркі дүниетанымымен ұштастырды; қыпшақ диалектісінде жазылған; ұстазы – Арыстан баб, шәкірті – Сүлеймен Бақырғани.
• Ахмет Иүгнеки «Ақиқат сыйы» – білімге, адалдыққа шақырады.

5. Қарақытайлар және Қарахан мемлекетінің құлауы. Қарахандықтардың екі бөлігі арасындағы қырқысты қарақытайлар пайдаланды. Қарақытай мемлекеті монғол тілдес қидандардан қалыптасты; билеуші гурхан қарахандықтарды вассал етіп, қатаң салық алды, бірақ өңірдің ішкі құрылымына тиіспеді, иқта сияқты жер үлестерін бермеді; онда әйелдер де билікке ие бола алды. XII ғ. ортасынан салық тонауға ұласты, ғасыр соңында мұсылмандарды қудалау басталды, Хорезмшахпен соғыста жеңілді. 1208 ж. Күшлік бастаған наймандардың келуімен Жетісудағы ықпалынан айырылды.

1210 ж. наймандармен күресте Шығыс Қарахан әулеті талқандалды, 1212 ж. Хорезм шахы Батыс Қарахан әулетінің соңғы өкілін тақтан тайдырды. Сол жылы Қарақытай мемлекеті де жойылды.

Белгі	Қарахан мемлекеті	Қарақытай мемлекеті
Уақыты	942–1212	1128–1212
Құраушылар	түркі (қарлұқ) тайпалары	монғол тілдес қидандар
Билеушісі	шығыс және батыс қағандары	гурхан; негізін салған Елюй Даши
Жер	иқта, вақф, мүлік	жер үлестерін бермеді
Дін	960 ж. ислам – мемлекеттік дін	12 ғ. соңында мұсылмандарды қудалады
Соңы	1210 – Шығыс әулет, 1212 – Батыс әулет құлады	1208 – наймандар келді, 1212 – жойылды

Мысалдар

1. Исламды мемлекеттік дін деп жариялаған қаған мен жыл? Мұса қаған, 960 жыл. Сатұқ Боғра хан – исламды бірінші қабылдаған әулет негізін салушы.
2. Иқта мен мүліктің айырмасы? Иқта – қызметі үшін берілген, салық жинау құқығы бар үлес; мүлік – жекеменшік жер. Вақф – діни меншік.
3. Қарахан мемлекетінің құлауына қандай ішкі себеп ықпал етті? Иқтадарлардың күшейіп, қағандарға бағынбауы, екі бөлік арасындағы қырқыс.
4. «Құтты білік» авторы және идеясы? Жүсіп Баласағұни; білім – ізгіліктің көзі, мемлекетті білімді билеуші басқаруы тиіс.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 960 жылды Сатұқ Боғраның дін қабылдаған жылы деп айту – бұл Мұса қағанның исламды мемлекеттік дін еткен жылы.
• Иқтаны жекеменшік деп түсіну.
• Қарақытайларды түркі мемлекеті деп санау – олар монғол тілдес қидандар.
• Қарахан мен Қарақытайдың құлау жылдарын (екеуі де 1212) әр түрлі оқиғамен байланыстыра алмау.
• Баласағұни (XI ғ.) мен Ясауиді (XII ғ.) бір ғасырға жатқызу.

Өзіңді тексер

1. Қарахан мемлекеті қай жылдары өмір сүрді? — 942–1212 жж.
2. Қарахан қағандарының шығыс бөлігінің орталығы? — Баласағұн.
3. Иқтаны ұстаушы қалай аталды? — Иқтадар.
4. Қарақытай билеушісінің атағы? — Гурхан.
5. «Диуан лұғат ат-түрктің» авторы? — Махмұд Қашғари.