XIII - XV ғасырлардың бірінші жартысындағы Қазақстан. Шыңғыс ханның жаулаушылық соғыстары

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 110–116, 118–124, 127–135, 147–148-беттер

Негізгі ұғымдар

• 1206 ж. көктемгі құрылтайда Темучин Шыңғысхан болып жарияланды – Моңғол империясы.
• Ұлыс – Шыңғысхан ұлдарына бөліп берген жер үлесі: Жошы, Шағатай, Үгедей, Төле ұлыстары.
• 1218 ж. – «Отырар опаты» (керуеннің қырылуы); 1219–1224 жж. монғолдар Қазақстанды толық жаулады.
• Отырар қорғанысы – алты ай, билеушісі Қайырхан.
• Алтын Орда – Жошы ұлысы негізіндегі мемлекет; беклербек, диуан, уәзір, басқақ, «Жасақ».
• Ақ Орда – XIII ғ. ортасы – XV ғ. басы, Шығыс Дешті Қыпшақ; Орда Ежен ұрпақтары; орталығы – Сығанақ; Ұрұс хан.
• Моғолстан – Жетісу; хан Тоғылық Темір (ордасы – Алмалық); дулат әмірлері, ұлұсбек.

Теория

1. Моңғол империясының құрылуы. XII ғ. соңы – XIII ғ. басында Монғолияда Темучин билігіндегі мемлекет құрылды. 1203–1204 жж. ол керейіттерді, наймандар мен меркіттерді талқандап, монғол тайпаларын біріктіруді аяқтады. 1206 ж. құрылтайда Шыңғысхан болып жарияланды.

Әскери-әкімшілік құрылым: ел оң қанат, сол қанат, орталық болып бөлінді; түмен – 10 мың, мыңдық – 10 жүздік, жүздік – 10 ондық. Темірдей тәртіп; Солтүстік Қытайдан кейін қабырға бұзатын, от лақтыратын қарулар пайда болды; барлау, мұқият дайындық, тегіне қарамай қабілетті адамды қолбасшы ету; империяда бекеттер (ям) жүйесі.

2. Қазақстанды жаулап алу.

• 1218 ж. монғолдар Жетісуға енді; зорлық пен тонауға тыйым салынып, дінге қысым жасалмады. Баласағұн қақпасын ашып, «Қайырымды қала» атанды.
• 1218 ж. Шыңғысхан Хорезмге 500 түйелі, 450 адамдық керуен жіберді. Отырар билеушісі Қайырхан көпестерді тыңшы деп өлтіртті – «Отырар опаты» соғысқа сылтау болды. Нақты себептері – жаңа жайылым, байлық, монғол қоғамын біріктіру.
• Шыңғысхан шамамен 150 мың әскермен келіп, күшін бөлді: Шағатай мен Үгедей Отырарды қоршады, Жошы Сырдария бойымен төмен жүрді, өзі Бұхараға аттанды.
• Отырар алты ай қорғанды; әскербасылардың бірінің сатқындығы құлауын тездетті, тұрғындар қамалда шайқасты жалғастырды. Тұтқынға түскен Қайырхан жазаланды.
• 1220 ж. Жошы Сығанақты жеті күн мен түн қоршап, шабуылмен алды; Ашнас тең емес шайқаста құлады; Жент қантөгіссіз берілді. Отырар, Сығанақ, Ашнас толық жойылды.
• Хорезм шахы Иранға қашты; монғолдар Кавказ арқылы Батыс Дешті Қыпшаққа шығып, Калкада қыпшақ-орыс әскерін жеңді. 1224 ж. Шыңғысхан Амурдан Әмударияға дейін билеп, 1227 ж. қайтыс болды.

3. Ұлыстар. Төле – Монғолия; Жошы – Ертістен батысқа Еділге дейін, Әмудария мен Сырдарияның төменгі ағысы; Шағатай – Оңтүстік, Оңтүстік-шығыс Қазақстан және Орталық Азия; Үгедей – Жетісудың солтүстік-шығысы. Жетісуда үш ұлыстың шекарасы түйісті. Бату жорықтары – 1236–1248 жж.; оның әскерінің көп бөлігі қыпшақтардан құралды, мемлекеттік құжаттар қыпшақ тілінде жүргізілді.

4. Алтын Орда. Жошы ұлысы негізінде қалыптасқан. Шыңғыс «алтын ұрпағының» әр өкілінің хан болуға құқығы бар, бірақ хан сұлтандар құрылтайында бекітілді. Ханнан кейінгі тұлға – беклербек (бас қолбасшы, сыртқы саясат). Диуан (басында уәзір) қаржы, салық, ішкі істі басқарды. Заң – Шыңғысханның «Жасағы», кейін шариғат. Салықты басқақтар жинады (XIII ғ. соңынан – жергілікті ақсүйектер арқылы). Өзбек хан құрылтай шақыруды тоқтатып, орталық билікті күшейтті. Теңгелер Сарайшық, Сығанақ қалаларында соғылды.

Ыдырауы: Жәнібектен кейін Бердібек билеп, Батудың тікелей ұрпақтары қалмады; 1359–1379 жж. жиырмадан астам хан ауысты. 1380 ж. Мамай Куликовода жеңілді; Тоқтамыс Әмір Темірдің қолдауымен билікті алып, Алтын Орда мен Ақ Орданы біріктірді. Темір оны қауіп санап, 1389, 1391, 1395 жж. жорықтарымен Алтын Орданы талқандады. XV ғ. 50–70-жылдары Алтын Орда құлап, орнында Ноғай Ордасы, Қырым, Қазан, Астрахан, Сібір хандықтары құрылды.

5. Ақ Орда. Рашид-ад-дин бойынша Жошы ұлысының шығысына Орда Ежен иелік етті; XIV ғ. оның ұрпақтарының билігі Жетісудан басқа бүкіл Қазақстанға тарады. Орталығы – Сығанақ. Саяси тарихы үш кезең:

1. Алтын Ордадан тәуелсіздік үшін күрес – XIV ғ. ортасында Ерзен мен Мүбәрак қожа тәуелділікті жойды;
2. күшею – XIV ғ. 60–70-жж. Ұрұс хан тұсында Ақ Орда бүкіл Алтын Орданы біріктіруші ұлыс болды;
3. Әмір Темірге қарсы күрес – ауыртпалық Ұрұс ханға түсті; Ақ Орда мен Моғолстан күштері бірікті.

Темірдің жорықтарынан Сығанақ, Отырар, Сауран, Ясы, Сайрам күйреді. 1425 ж. Барақ Ұлықбекке қарсы жорықпен Сығанақты қайтарды. 1428 ж. билік Шайбани ұрпағы Әбілқайырға өтті.

6. Моғолстан. Монғол дәстүрі бойынша тек Шыңғыс ұрпағы хан болатындықтан, дулат әмірі Поладшы таққа Тоғылық Темірді отырғызды. Ордасы – Алмалық; Тоғылық Темір исламды мемлекеттік дін етті; шекарасы «7–8 айлық жолға» созылды. Хан жанында дулат әмірлерінен шыққан ұлұсбек болды. 1365 ж. Ілияс Қожа «Батпақ шайқасында» Әмір Темір бастаған Мауараннахр әмірлерін жеңді. XIV ғ. 70–80-жж. соғыстан кейін Қызыр Қожа Темірдің боданы болуға мәжбүр болды; ұлы Мұхаммед хан тұсында (XV ғ. басы) тәуелсіздік қалпына келді, бірақ ойраттар шапты. Есенбұға тұсында (XV ғ. 50-жж. соңы) Керей мен Жәнібек бастаған қазақтар Жетісуға көшті. Құлау себептері: Шағатай әулетіндегі тартыс, Темірмен соғыс, ойрат шапқыншылығы, ауыр салық; XVI ғ. 20-жж. қазақтар моғолдарды Жетісудан ығыстырды, моғолдар Қашғария мемлекетін құрды.

Мысалдар

1. Отырарды қоршаған монғол қолбасшылары? Шағатай мен Үгедей. Жошы – Сырдария бойымен төмен (Сығанақ, Жент) жүрді.
2. «Қайырымды қала» атанған қала? Баласағұн – қақпасын өзі ашқаны үшін.
3. Ақ Орда қай хан тұсында бүкіл Алтын Орданы біріктіруші ұлыс болды? Ұрұс хан (XIV ғ. 60–70-жж.).
4. 1365 жылғы «Батпақ шайқасында» Темір әскерін жеңген? Моғолстан ханы Ілияс Қожа.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Отырар опатын (1218) монғол жорығының басты себебі деп айту – ол сылтау; себебі – жайылым, байлық, бірлік.
• Отырарды Жошы қоршады деп ойлау – қоршаған Шағатай мен Үгедей.
• Жошы ұлысын Жетісуға орналастыру – Жетісу Шағатай мен Үгедей ұлыстарында.
• Ақ Орданы Ноғай Ордасымен шатастыру – Ақ Орда орталығы Сығанақ, Ноғай Ордасынікі – Сарайшық.
• Беклербек пен басқақты шатастыру: беклербек – бас қолбасшы, басқақ – салық жинаушы.

Өзіңді тексер

1. Шыңғысхан Қазақстан жорығына қанша әскермен шықты? — Шамамен 150 мың.
2. Отырар қорғанысы қанша уақытқа созылды? — Алты ай.
3. Монғолдар Қазақстан аумағын қай жылдары толық басып алды? — 1219–1224 жж.
4. Ақ Орданың Алтын Ордаға тәуелділігін жойған хандар? — Ерзен мен Мүбәрак қожа.
5. Моғолстанда Тоғылық Темірді таққа отырғызған? — Дулат әмірі Поладшы.