Наймандар, керейіттер, жалайырлар. Қыпшақ хандығы. «Дешті Қыпшақ» түсінігі. Шаруашылығы

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 35–38, 56–61, 64, 66–71, 76–79, 84–91, 107, 116–119-беттер

Негізгі ұғымдар

• Наймандар мен керейіттер – X ғ. – XIII ғ. басындағы көрші, бақталас екі мемлекет; билігі мұрагерлік хан билігі; құжаттарды мөрмен растап, іс қағаздарын жүргізген; әскерді мыңдық, жүздік, ондыққа бөлген.
• 1203–1204 жж. Темучин керейіттерді, наймандар мен меркіттерді талқандады; 1208 ж. найман ханы Күшлік Жетісуға келді.
• Қыпшақ хандығы – XI ғ. басы – XIII ғ. басы; ордасы – Сығанақ; ерте феодалдық мемлекет; хан билігі әкеден балаға өтті.
• «Қыпшақ» этнонимі алғаш VIII ғ. көне түркі руна ескерткішінде кездеседі.
• Дешті Қыпшақ – «қыпшақ даласы»; XI–XIII ғғ. Алтайдан Дунайға дейінгі Еуразия даласының атауы. «Дешт» – «дала».

Теория

1. Наймандар мен керейіттер. X ғ. – XIII ғ. басында Қазақстанның шығысы мен оған іргелес өңірлерде найман және керейіт мемлекеттері болды. Екеуінде де хан билігі мұрагерлікпен берілді; мемлекеттік істе мөр мен іс қағаздары қолданылды, әскер мен халық ондық жүйемен ұйымдастырылды. Олардың тағдырын монғолдармен күрес шешті: Темучин 1203–1204 жылдары керейіттерді, наймандар мен меркіттерді талқандап, монғол тайпаларын біріктіруді аяқтады. Жеңілген найман ханы Күшлік батысқа ығысып, 1208 ж. Жетісуға келді – Қарақытай мемлекеті ықпалынан айырылды, ал 1210 ж. наймандармен күресте Шығыс Қарахан әулеті талқандалды. Наймандар кейін қазақ халқының этникалық негізін құраған тайпалар қатарында аталады.

2. Қыпшақтардың күшеюі. Қимақ қағанаты XI ғ. басында ыдырағанда оның құрамындағы қыпшақ көсемдері билікті алды: «қимақ кезеңі аяқталып, қыпшақтар тарихы басталады». XI ғ. ортасында қыпшақтар оғыздарды Сырдария мен Каспий даласынан ығыстырып, Еділден өтіп Дунайға жетті. XII ғ. басында Алтайдан Дунайға дейінгі бүкіл Ұлы Далада үстемдік етті. Дала екі бірлестікке бөлінді:

• Батыс қыпшақ бірлестігі – Дунайдан Еділге дейін (орыс жылнамаларында – половецтер);
• Шығыс қыпшақ бірлестігі – Еділден Алтайға дейін (Қазақстан аумағы).

3. Қыпшақ хандығының құрылысы. Ерте феодалдық мемлекет: хан билігі әкеден балаға өтті, жайылымдарға ақсүйектер иелік етті. Ордасы – Сығанақ; материалдағы кестеде хандықтың екі қанаты көрсетілген – оң қанат орталығы Сарайшық, сол қанат орталығы Сығанақ. Қыпшақ хандары Хорезм шахымен (ол исламды тарату мақсатымен жорық жасады) және Қарахан әулетімен күресті; бұл күресті тек монғол жорықтары тоқтатты.

4. Қыпшақтардың Еуразиядағы орны. Қыпшақтар Русь, Византия, Венгриямен байланыс орнатты; алыс Мысыр мен Үндістанның саяси өміріне де әсер етті – Мысырда қыпшақ даласынан шыққан Бейбарыс құлдан сұлтанға дейін көтерілді. Орыс тіліндегі «колчан», «булат», «караул», «есаул», «атаман», «богатырь» сөздері көне түркі тілдерінен енген. Қыпшақтар мен орыстардың біріккен әскері Калка өзенінде монғолдардан жеңілді (бірауыздылық болмады); кейін Бату әскерінің үлкен бөлігі қыпшақтардан жасақталды. Қыпшақтар қазақ, башқұрт, татар т.б. халықтардың қалыптасу негізін қалады.

5. Көшпелі шаруашылық. Негізгі кәсіп – көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы: қой, жылқы, түйе (ірі қара маңызды орын алмады). Мал – отбасының жекеменшігі, жайылым – қауым мүшелерінің ортақ игілігі. Плано Карпини қыпшақтардың түйе, ірі қара, қой, жылқыға өте бай екенін жазған; байлық жылқы санымен өлшенді. Баспана – тасымалдауға жеңіл киіз үй. Аңшылық (атпен, бүркіт, қаршыға, сұңқар, тазымен) – қосалқы кәсіп әрі әскери жаттығу. Металл өндіру қару-жарақ пен қолөнердің негізі болды.

6. Отырықшы шаруашылық және қалалар. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу – ежелгі егіншілік өңірі: Шу мен Талас алқабында каналдар, суқоймалар салынып, суармалы егіншілік дамыды; тары, бидай, жүзім өсірілді. X–XII ғғ. Сыр бойында Сауран, Жент, Ашнас қалалары бой көтерді; Кедер, Ясы, Жент, Баршыкент ірі орталыққа айналды; Отырар – мешіт-медресесі, кітапханасы бар ғылым мен сауда орталығы. Құрылыста күйдірілген кірпіш, терракота, бедерлі кірпіш (30-ға жуық түрі) қолданылды; ең көне мешіттер Кедер мен Күлтөбеден табылған.

7. Көшпелі мен отырықшының байланысы. Көшпелілер керуендерге жол көрсетіп, азық пен көлік малын берді; қалаға жылқы, мал, жүн, тері, киіз әкеліп, мата, нан, ыдысқа айырбастады. Жәрмеңке саудасы көшпелілермен шектес қалаларда ерекше қарқынды жүрді. Нәтижесінде аймақтың экономикалық бірлігі қалыптасты.

Белгі	Көшпелі шаруашылық	Отырықшы шаруашылық
Өңір	Дешті Қыпшақ даласы, Орталық және Шығыс Қазақстан	Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы
Негізгі өнім	қой, жылқы, түйе; жүн, тері, киіз	тары, бидай, жүзім; қолөнер бұйымдары
Баспана	киіз үй	кірпіш үйлер, қалалар (цитадель, шахристан, рабад)
Байланысы	мал мен шикізатты қалаға әкеледі	астық, мата, ыдысты далаға береді

Мысалдар

1. XI–XIII ғасырларда Еуразия даласы қалай аталды? Дешті Қыпшақ (Алтайдан Дунайға дейін). «Дешт» – «дала» мағынасында.
2. Қыпшақ хандығының ордасы? Сығанақ. Янгикент – оғыздар, Имақия – қимақтар, Баласағұн – қарахандар.
3. 1208 жылы Жетісуға келіп, Қарақытай ықпалын әлсіреткен кім? Найман ханы Күшлік.
4. Мысырдағы Бейбарыс сұлтанның тарихи маңызы? Қыпшақтардың алыс елдердің саяси өміріне ықпалының дәлелі – ол қыпшақ даласынан шығып, сұлтан болды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Дешті Қыпшақты тек Қазақстан аумағымен шектеу – ол Алтайдан Дунайға дейін созылды.
• Наймандар мен керейіттерді бір мемлекет деп санау – олар көрші, бақталас екі мемлекет.
• Калкадағы жеңілісті қыпшақтардың әлсіздігімен түсіндіру – себебі бірауыздылықтың жоқтығы.
• Көшпелілерді тек малшы деп, саудадағы рөлін ескермеу.
• Бейбарысты қыпшақ ханы деп атау – ол Мысыр сұлтаны.

Өзіңді тексер

1. «Қыпшақ» этнонимі алғаш қай ғасырдың ескерткішінде кездеседі? — VIII ғасырдағы көне түркі руна ескерткішінде.
2. Батыс қыпшақ бірлестігі қай аумақты қамтыды? — Дунайдан Еділге дейін.
3. Темучин керейіттер мен наймандарды қай жылдары талқандады? — 1203–1204 жж.
4. Қыпшақ қоғамында байлық немен өлшенді? — Жылқы санымен.
5. X–XII ғасырларда Сыр бойында бой көтерген қалалар? — Сауран, Жент, Ашнас.