Әмір Темір жорықтары. Ноғай Ордасы. Әбілқайыр хандығы

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 37, 43, 68, 70, 82, 94, 119–124, 127–142, 147–148, 203–211-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 38–40, 48, 51–53-беттер

Негізгі ұғымдар

• Әмір Темір – Мауараннахр билеушісі; Алтын Ордаға 1389, 1391, 1395 жж. үш жорық жасады; Ақ Орда мен Моғолстанның құлауына әкелді.
• Ноғай Ордасы – Алтын Ордадан бөлінген мемлекет; орталығы – Сарайшық; негізгі тұрғындары – маңғыттар; ұлыстарды мырзалар, тайпаларды билер басқарды.
• Әбілқайыр хандығы – 1428–1468 жж.; Шайбани ұрпағы Әбілқайыр; тайпалары «өзбектер» аталды (Өзбек хан есімінен); орталығы – Сығанақ.
• 1457 ж. Сығанақ маңында Әбілқайыр ойраттардан жеңілді.
• Ханның бес құқығы: билік, соғыс пен бітім, сыртқы саясат, сот, заң шығару; хан болу құқығы – тек Шыңғыс ұрпағында.

Теория

1. Әмір Темір жорықтары. XIV ғ. соңында Мауараннахрда Әмір Темір мемлекеті күшейді. Оның билігінде жақын серіктері мен туыстары тұрды; ол рулық-тайпалық ақсүйектерді биліктен ығыстырып, тұрақты әскер жасақтады.

• Моғолстанға қарсы: 1365 ж. «Батпақ шайқасында» моғол ханы Ілияс Қожа Темір бастаған әмірлерді жеңді; XIV ғ. 70–80-жж. ұзақ соғыстан кейін Қызыр Қожа Темірдің боданы болуға мәжбүр болды.
• Ақ Ордаға қарсы: соғыстың ауыртпалығы Ұрұс ханға түсті; Ақ Орда мен Моғолстан күштері бірікті. Темірдің ондаған жорығынан Сығанақ, Отырар, Сауран, Ясы, Сайрам күйреді.
• Алтын Ордаға қарсы: Темірдің қолдауымен билікке келген Тоқтамыс Алтын Орда мен Ақ Орданы біріктірді; Темір оны қауіп санап, 1389, 1391, 1395 жж. жорық жасады. 1395 жылдан кейін Алтын Орда қалпына келе алмады.
• Салдары: қалалар қирап, жерлер тоналды, Ұлы Жібек жолының транзиттік сауда желісі үзілді; XV ғ. 50–70-жж. Алтын Орда толық құлап, орнында Ноғай Ордасы, Қырым, Қазан, Астрахан, Сібір хандықтары құрылды. 1425 ж. Ақ Орда ханы Барақ Темірдің немересі Ұлықбекке қарсы шығып, Сығанақты қайтарды.

2. Ноғай Ордасы. XV ғ. ортасында қазақ жерінің батысында орналасты. Этникалық құрамы – түркі және түркіленген монғол тайпалары, негізгі тұрғындары – маңғыттар. Ұлыстарды мырзалар басқарды; түркі тайпаларының басшылары билер деп аталды (Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Моғолстанда – әмірлер). Қатардағы көшпелілер салық төлеп, жорыққа өз қаруымен келуге міндетті болды. XIII–XIV ғғ. эпостары – «Қобыланды батыр», «Едіге батыр», «Ер Сайын» – Алтын Орда мен Ноғайлы дәуірінің оқиғаларын бейнелейді.

3. Әбілқайыр хандығы (1428–1468). 1428 ж. Ақ Ордадағы билік Шайбани ұрпағы Әбілқайырдың қолына өтті. Хандық құрамы – қыпшақ, қарлұқ және түркіленген монғол тайпалары; XIV ғ. соңы – XV ғ. бірінші жартысында олар «өзбектер» деп аталды. Әбілқайыр Хорезмді, Сырдариядағы қалаларды басып алды, Сығанақ орталық болды; 1450-жж. Темір ұрпақтарының алауыздығына араласып, Мауараннахрға шапты.

• 1457 ж. Сығанақ маңында ойраттардан жеңіліп, Түркістан, Ташкент, Отырар тоналды; беделі түсті.
• Керей мен Жәнібек сұлтандар тайпалардың бір бөлігімен Моғолстанға көшті.
• 1468 ж. Әбілқайыр жолда қаза тапты. Құлау себептері: билік әлсіздігі, өзара қырқыс, көшпелілердің наразылығы.

XV ғ. ортасында батыста Ноғай Ордасы, Жетісуда Моғолстан, Орталық Қазақстан мен Сыр бойында Әбілқайыр хандығы болды; олардың араздығы біртұтас мемлекет құру қажеттілігін туғызды.

4. Қоғамдық-саяси құрылыс (XIII–XV ғғ.).

Мемлекет	Билік	Басқару органдары	Ерекшелігі
Алтын Орда	хан (сұлтандар құрылтайында бекітіледі)	беклербек, диуан (уәзір), басқақтар	«Жасақ», кейін шариғат; Өзбек хан құрылтайды тоқтатты
Ақ Орда	Орда Ежен ұрпақтары	әмірлер	орталығы Сығанақ
Моғолстан	хан	ұлұсбек (дулат әмірлерінен)	ордасы Алмалық
Әбілқайыр хандығы	Шайбани ұрпағы	әмірлер	«өзбектер»
Ноғай Ордасы	–	мырзалар, билер	маңғыттар, Сарайшық
Әмір Темір мемлекеті	Темір мен әулеті	тұрақты әскер	ақсүйектерді ығыстырды

Ортақ белгілер: хан болу – тек Шыңғыс ұрпағының құқығы; ханның бес құқығы; уәзір-кеңесшілер; құрылтай. Халықтың негізі – түркі, көбіне қыпшақ тайпалары; монғолдар XIV ғ. қарай түркіленді. Осы мемлекеттерде қазақтар, өзбектер, қырғыздар, татарлар, ноғайлар қалыптасты.

5. Ортағасырлық саяхатшылар Қазақстан туралы.

Автор	Не жазды
Плано Карпини	қыпшақтар түйе, ірі қара, қой, жылқыға өте бай, жүк көлігі көп
Рубрук	үйді ақ киізбен жабады, киізге әктас, сүйек ұнтағын септеп, ою-өрнек салып, түсті киіз басады
Ибн Батута	«Дешт» – түркіше «дала», онда тек арбамен жүреді
Ибн Хордадбек (IX ғ.)	Әмудария бойындағы қыпшақ тайпалары мен 16 қала
Дженкинсон, Барбаро, Рузбихан	түйе жегілген арбадағы киіз үйлер – «даладағы қамалдар»; Барбаро – жолға алынатын балға бөктірілген жент
Менандр, Сюань-Цзян (ерте кезең)	900 адам сиятын қаған киіз үйі; Суябтағы қағанның жібек киімі

6. Шаруашылық және сауда. Көшпелілер қой, жылқы, түйе өсірді, «биязы жүнді, ірі қойлар» өсіргені айтылады; киіз басу, ою-өрнек, жібек пен шұға тігу дамыды. Қала мен дала арасында айырбас жүрді: мал, жүн, тері, киіз астыққа, матаға, ыдысқа айырбасталды. Жошы ұлысында Сарайшық, Сығанақ қалаларында теңге соғылды; Отырар, Испиджаб, Тараз, Жент, Қойлық – сауда орталықтары. XIII–XV ғғ. мемлекеттер Ресей, Византия, Иран, Мауараннахр, Қытаймен белсенді байланыс жасады. Темір жорықтары мен кейін теңіз жолдарының ашылуы Ұлы Жібек жолындағы сауданы құлдыратты.

Мысалдар

1. Әбілқайыр 1457 жылы Сығанақ маңында кімнен жеңілді? Ойраттардан. Моғолдар немесе Темір ұрпақтары – тұзақ нұсқалар.
2. Ноғай Ордасында тайпа басшылары қалай аталды? Билер (Ақ Ордада, Моғолстанда – әмірлер); ұлыстарды мырзалар басқарды.
3. Әмір Темірдің Алтын Ордаға жорықтарының жылдары? 1389, 1391, 1395. Себебі – Тоқтамыстың Алтын Орда мен Ақ Орданы біріктіруі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Ноғай Ордасын Ақ Ордамен шатастыру: Ноғай – Сарайшық, маңғыттар; Ақ Орда – Сығанақ.
• «Өзбектер» атауын қазіргі өзбек халқымен тікелей теңестіру – XV ғ. бұл Әбілқайыр хандығы тайпаларының ортақ атауы.
• Тоқтамысты Темірдің ежелгі жауы деп санау – алғашында ол Темірдің қолдауымен билікке келді.
• Әбілқайыр хандығының құлауын тек сыртқы жаумен түсіндіру – ішкі қырқыс пен наразылық та себеп.

Өзіңді тексер

1. Әбілқайыр Ақ Ордадағы билікті қай жылы алды? — 1428 жылы.
2. Әбілқайыр хандығынан кетіп, Моғолстанға көшкен сұлтандар? — Керей мен Жәнібек.
3. Ноғай Ордасының негізгі тұрғындары? — Маңғыттар.
4. Алтын Орданың орнында құрылған хандықтар? — Ноғай Ордасы, Қырым, Қазан, Астрахан, Сібір хандықтары.
5. 1425 жылы Ұлықбекке қарсы жорықпен Сығанақты қайтарған? — Барақ хан.