Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақтар – Ұлы Дала мұрагері

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 159–165-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 69–72-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-беттер

Негізгі ұғымдар

• Этнос – гректің «ethnos» («халық») сөзінен; этногенез – халықтың құрылу үдерісі; антропогенез – адамның шығу және даму үдерісі.
• Этностың қалыптасуына қажет белгілер: аумақтың тұтастығы, ортақ тіл, ортақ мәдениет (шаруашылық-мәдени тип).
• Қазақ халқының этногенезі мың жылға жуық созылды; ол XV ғ. екінші жартысы – XVI ғ. тайпалардың Қазақ хандығына бірігуімен аяқталды.
• «Қазақ» – түркі сөзі; бастапқы мағынасы – «ерікті, еркін»: өз ортасынан бөлініп, тәуелсіз өмір сүрген адамдар.
• XIV–XV ғғ. қазақ тілі қалыптасты.

Теория

1. Этногенездің кезеңдері. Оқулық үдерісті екі үлкен кезеңге бөледі.

• Үндіеуропалық кезең (қола және ерте темір дәуірі). Тұрғындар үндіеуропалық тіл тобына кірді; қола дәуіріндегі андрон тайпалары – қазақтардың ертедегі ата-бабалары. Антропологиялық тұрғыдан қола дәуіріндегі еуропеоидтық тұрпаттан кейінгі тураноидтық өтпелі нәсілге қарай өзгеріс жүрді: ғұндардың қоныс аударуымен тұрғындардың келбетіне монғол өңдес белгілер ене бастады.
• Түркілік кезең (б.з. I мыңжылдығының ортасынан). Түркілердің жаппай қоныстануы, түркі мемлекеттерінің құрылуы түркі тілінің таралуына ықпал етті. XIII ғ. басына қарай бірігуге ерте феодалдық мемлекеттердің құрылуы, шаруашылық пен мәдениеттің ортақтығы, түркі тілінің басымдығы, мал шаруашылығы, егіншілік пен қала мәдениетінің дамуы әсер етті.

2. Этникалық негіз. Қазақ халқының негізін андрондықтар, сақ, үйсін, қаңлы, ғұн және түркі тайпалары – түргеш, қарлұқ, оғыз, қимақ, қыпшақ, найман, арғын құрады. Сондықтан қазақтар – Ұлы Даланың (Алтайдан Қара теңізге дейінгі кеңістік) мұрагері: мемлекеттер ауысқанымен, жер мен тұрғындар, тіл мен салт-дәстүр сақталды.

3. Монғол кезеңі. Монғол шапқыншылығы қалыптасу үдерісін тежеді. Бірақ жорықпен келген монғолдар аз болды, XIV ғ. қарай толық түркіленді. Кейін бірігу Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы, Ноғай Ордасы, Моғолстан шеңберінде жалғасты; осы мемлекеттерде қазақтар, өзбектер, қырғыздар, татарлар, ноғайлар қалыптасты.

4. «Қазақ» этнонимі.

• Атаудың шығуы туралы көптеген аңыз бар, бірақ зерттеушілер оны түркі сөзі деп санайды: «ерікті, еркін».
• 1459–1460 жж. Жәнібек пен Керей сұлтандар бастаған тайпалар Өзбек ұлысынан (Әбілқайыр хандығынан) Жетісуға көшті – бұл халықтың қалыптасуында ерекше рөл атқарды.
• Хандық нығайған сайын оларға бағынған барлық тұрғындар қазақтар аталды; термин біртіндеп Шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу, Оңтүстік Қазақстан халқына тарады.
• Қазақ хандығы құрылғанға дейін әлеуметтік мағынада қолданылған «қазақ» сөзі саяси мазмұн алып, мемлекет атауына айналды; билік Ұрұс хан ұрпақтарына өткен соң халықтың атауы ретінде толық бекіді.

5. «Қазақ» және «өзбек» атаулары. XIV ғ. соңы – XV ғ. бірінші жартысында Әбілқайыр хандығының қыпшақ, қарлұқ, түркіленген монғол тайпалары «өзбектер» деп аталды (Өзбек хан есімінен). XVI ғ. басында шайбанилықтар Темір ұрпақтарының мемлекетін жаулап алған соң «өзбек» атауы Орталық Азияға ауысты, ал «қазақ» атауын Қазақстан аумағындағы түркі тілдес тайпалар біртіндеп қабылдады.

6. Үдерістің аяқталуы. Қазақ халқы мен оның этникалық аумағының қалыптасуы негізінен XV–XVI ғғ. аяқталды. Аяқталуының белгілері: ортақ аумақ (Шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісу, Сыр бойы); ортақ тіл (XIV–XV ғғ.); ортақ шаруашылық-мәдени тип (көшпелі мал шаруашылығы мен отырықшы егіншілік пен қаланың байланысы); өз мемлекеті – Қазақ хандығы (1465).

Кезең	Уақыты	Негізгі мазмұн
Үндіеуропалық	қола – ерте темір дәуірі	андрон, сақ, үйсін, қаңлы тайпалары; еуропеоидтық тұрпат
Ауыспалы	ғұндардың қоныс аударуы	монғол өңдес белгілердің енуі
Түркілік	VI ғ. – XIII ғ. басы	түркі тілінің таралуы, түркі мемлекеттері
Монғол кезеңі	XIII–XV ғғ.	үдерістің тежелуі, монғолдардың түркіленуі, қазақ тілінің қалыптасуы
Аяқталуы	XV ғ. II жарт. – XVI ғ.	Қазақ хандығына бірігу, «қазақ» – халық атауы

Мысалдар

1. «Қазақ» сөзінің бастапқы мағынасы? «Ерікті, еркін» – өз ортасынан бөлініп, тәуелсіз өмір сүрген адамдар. Халық атауы ретінде ол Қазақ хандығы нығайған соң біртіндеп бекіді.
2. Монғол шапқыншылығы қазақ халқының қалыптасуына қалай әсер етті? Үдерісті тежеді; ал монғолдардың өздері XIV ғасырға қарай түркіленді.
3. Қазақ халқының қалыптасуы қашан аяқталды? XV ғ. екінші жартысы – XVI ғ., тайпалардың бірыңғай Қазақ хандығына бірігуімен. «1465 жылы халық пайда болды» деген нұсқа – қате.
4. Этногенез кезеңдерін ретімен орналастырыңыз: монғол кезеңі; түркілік кезең; Қазақ хандығына бірігу; үндіеуропалық кезең. Үндіеуропалық (андрон, сақ) → түркілік (VI ғ. бастап) → монғол кезеңі (XIII–XV ғғ.) → Қазақ хандығына бірігу (XV ғ. II жартысы – XVI ғ.).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қазақ халқын тек түркі тайпаларынан қалыптасты деп ойлау – ерте дәуірдегі андрондықтар, сақтар да негіз болды.
• Халықтың қалыптасуын бір оқиғамен (1465) шектеу – ол мыңжылдыққа жуық үдеріс.
• Монғол шапқыншылығы қалыптасуды жеделдетті деп санау – оқулықта ол оны тежеді.
• «Қазақ» пен «өзбек» атауларын XV ғасырда бір халықты білдірген деп ойлау.
• «Қазақ» атауы бірден мемлекет атауы болды деп түсіну – алдымен әлеуметтік, кейін саяси мазмұн алды.

Өзіңді тексер

1. «Этногенез» ұғымы нені білдіреді? — Халықтың құрылу үдерісін.
2. Қазақтардың қола дәуіріндегі ертедегі ата-бабалары кімдер? — Андрон тайпалары.
3. Қазақ тілі қай ғасырларда қалыптасты? — XIV–XV ғасырларда.
4. Жәнібек пен Керей бастаған тайпалар Жетісуға қай жылдары көшті? — 1459–1460 жж.
5. Әбілқайыр хандығының тайпалары қандай ортақ атаумен белгілі болды? — «Өзбектер».