Оғыз мемлекеті. Қимақ қағанаты

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 14–15, 21, 25–33, 38, 41–43, 79, 107–109-беттер

Негізгі ұғымдар

• Оғыз мемлекеті – IX ғ. – XI ғ. ортасы; аумағы – Сырдарияның төменгі ағысы, Арал бойы, кейін Жайық пен Еділ аралығына дейін; ордасы – Янгикент.
• Оғыз билеушісі – жабғу; оның билігі тайпа ақсүйектерінің кеңесімен шектелді.
• Қимақ қағанаты – IX ғ. соңы – XI ғ. басы; аумағы – Солтүстік-шығыс және Орталық Қазақстан, Ертіс бойы, батыста Жайыққа дейін; ордасы – Ертістегі Имақия.
• Қимақ билеушісі – қаған; иелік билігі мұрагерлікпен берілді.
• Қимақ құлаған соң «қимақ кезеңі аяқталып, қыпшақтар тарихы басталады».

Теория

1. Мемлекеттердің пайда болу алғышарты. Батыс Түрік қағанаты құлағаннан кейін (билік үшін күрес, Таң империясының басып кіруі) Қазақстан аумағында үш мемлекет қалыптасты: батыста – Оғыз, солтүстік-шығыс пен Орталық Қазақстанда – Қимақ, Жетісуда – Түргеш. Бұл – Ұлы Далада түркі мемлекеттілігінің үзілмеген сабақтастығы: мемлекеттер ауысса да, жер мен тұрғындар сақталды.

2. Оғыздардың көші. Оғыздар Жетісуда қалыптасты. Ұйғырлардан жеңіліп батысқа ығысқан қарлұқтар Жетісуда оғыздарды Сырдарияның төменгі ағысына қарай ығыстырды. Оғыздар Сырдария бойы мен Арал маңына қоныстанып, одан әрі Жайық пен Еділ аралығына дейін жетті. Әл-Марвази хабары VIII–XI ғғ. тізбекті көші-қонды көрсетеді: қидандар қыпшақтарды, қыпшақтар түрікмендерді, түрікмендер оғыздарды, оғыздар печенегтерді ығыстырды.

3. Оғыз мемлекетінің құрылысы. Жоғарғы билеуші – жабғу, ордасы – Сыр бойындағы Янгикент. Ерекшелігі: билік тайпа ақсүйектерінің кеңесімен шектелді, яғни жабғу толық дара билік жүргізбеді. Янгикент Ұлы Жібек жолының Испиджаб → Отырар → Янгикент тармағында орналасқан сауда орталығы болды.

4. Оғыз мемлекетінің құлауы. Белсенді сыртқы саясат пен соғыстар қыруар қаржы талап етті, салық жыл сайын өсті; X–XI ғғ. тайпалар салыққа қарсы көтерілді. Дағдарысты салжұқ көсемдері пайдаланып, ұзақ соғыс жүрді. Әлсіреген мемлекет қыпшақ көсемдерінің соққысынан құлады.

5. Қимақтардың шығуы. Қимақтар VII ғ. ортасында Батыс Монғолиядан Алтай мен Ертіс бойына көшті. Батысқа жылжу себептері: жайылым қажеттілігі, Енисей қырғыздарымен қақтығыс, Ұйғыр қағанатының қысымы.

6. Қимақ қағанатының құрылысы. Ұйғыр қағанаты талқандалғаннан кейін қимақ билеушісі (қарлұқтар сияқты) қаған атағын алды. Ордасы – Ертіс бойындағы Имақия. Мемлекет иеліктерге бөлінді; қаған жер иеліктерін әскери қызметі үшін тайпа көсемдеріне үлестірді, иелік билігі мұрагерлікпен берілді. Қимақтардың темір сауытты салт атты әскері болған.

7. Қимақ шаруашылығы мен қалалары. Негізгі кәсібі – көшпелі мал шаруашылығы, бірақ егіс алқаптары, қалалары мен қоныстары болды. Әл-Идриси Ертіс пен Алакөл өңірінде 16 қимақ қаласын атайды. Қимақтарға Еділ бойынан, Орталық Азиядан сауда жолдары келді; Ұлы Жібек жолының бір тармағы Ертістегі қаған ордасына жетті.

8. Қимақ қағанатының құлауы. X ғ. екінші жартысынан орталық билік әлсіреді; жеке жер иелері дербестікке ұмтылды; құрамдағы қыпшақ көсемдері дербес мемлекет үшін күресті. XI ғ. басында қағанат өмір сүруін тоқтатып, жері қыпшақтарға өтті.

Белгі	Оғыз мемлекеті	Қимақ қағанаты
Уақыты	IX ғ. – XI ғ. ортасы	IX ғ. соңы – XI ғ. басы
Аумағы	Сыр бойы, Арал, Жайық – Еділ	Ертіс бойы, Солтүстік-шығыс және Орталық Қазақстан
Ордасы	Янгикент	Имақия (Ертіс)
Билеушісі	жабғу (ақсүйектер кеңесі шектеді)	қаған (иеліктер мұрагерлік)
Құлау себебі	ауыр салық, көтерілістер, салжұқтармен соғыс, қыпшақтар соққысы	орталық биліктің әлсіреуі, қыпшақтардың дербестікке ұмтылуы
Мұрагері	Қыпшақ билігі	Қыпшақ хандығы

Мысалдар

1. Ордасы Янгикент болған мемлекет? Оғыз мемлекеті. Имақия – Қимақ, Суяб – Түргеш пен Қарлұқ, Сығанақ – Қыпшақ хандығы.
2. Оғыздарды Жетісудан Сырдарияның төменгі ағысына кімдер ығыстырды? Қарлұқтар.
3. Әл-Идриси қимақтардың неше қаласын атайды? 16 қаласын (Ертіс пен Алакөл өңірінде) – демек қимақтар тек көшпелі болмаған.
4. Қимақ қағанатының ыдырауының ішкі себебі? Орталық биліктің әлсіреуі және жер иелерінің, қыпшақ көсемдерінің дербестікке ұмтылуы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Оғыз мемлекетін Жетісуда орналасқан деп санау – ол Қазақстанның батысында, Сыр бойында.
• Қимақтарды Жетісу тайпасы деп ойлау – олар Алтай мен Ертіс бойында.
• Қимақ пен Қыпшақ хандығын бір мемлекет деп алу – қимақ кезеңінен кейін қыпшақ тарихы басталды.
• Оғыз жабғуын шексіз билеуші деп түсіну – оның билігі ақсүйектер кеңесімен шектелді.
• Қимақтарда қала болмады деп санау.

Өзіңді тексер

1. Оғыз мемлекетінің ордасы қай қала? — Янгикент.
2. Оғыз мемлекетін соңында кімдер құлатты? — Қыпшақ көсемдері (салжұқтармен соғыстан әлсіреген соң).
3. Қимақтар Алтай мен Ертіс бойына қашан, қайдан көшті? — VII ғ. ортасында Батыс Монғолиядан.
4. Қимақ қағаны жер иеліктерін кімдерге, не үшін үлестірді? — Тайпа көсемдеріне әскери қызметі үшін.
5. Қимақ қағанатының ордасы? — Ертіс бойындағы Имақия.