Түргеш қағанаты. Қарлұқ қағанаты. Атлах шайқасы

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 13, 17–19, 21–22, 30, 33, 36–37, 107–109-беттер

Негізгі ұғымдар

• Түргеш қағанаты – 704–756 жж.; негізін қалаған – Үшлік; ордасы – Суяб, Сұлық тұсында – Тараз.
• Түргештер Іле мен Шу аралығын мекендеді: сары түргештер – Шу бойы, қара түргештер – Іле бойы.
• Атлах шайқасы – 751 ж., Тараз маңындағы Атлах қаласы; араб және қытай әскерлері соғысты, түргештер мен қарлұқтар араб жағына шықты; 5 күн, қытай әскері талқандалды.
• Қарлұқ қағанаты – 756–940 жж.; ордасы – Суяб; билеушісі жабғу, 840 жылдан – қаған.
• Қарлұқтардан кейін Жетісуда Қарахан мемлекеті (942–1212) орнады.

Теория

1. Түргеш қағанатының құрылуы мен құрылымы. Батыс Түрік қағанаты әлсіреп, Таң империясы Жетісуға басып кіргеннен кейін түркі тайпаларына жаңа мемлекеттер құруға жол ашылды. Солардың бірі – Іле мен Шу өзендерінің аралығын қоныстанған түргештер. Қағанатты Үшлік құрды (704). Мемлекет 20 әкімшілік аймаққа бөлінді. Түргештер екі топқа бөлінді: сары түргештер (Шу) және қара түргештер (Іле); олардың арасындағы қақтығыс кейін мемлекетті әлсіретті.

2. Түргештердің сыртқы жағдайы. Қағанат үш майданда күресті:

• оңтүстік-батыста – арабтармен: VIII ғ. басында араб әскерлері түргеш шекарасына жақындады, қолбасшы Құтайба ибн Мүслім Орталық Азия жерін басып алды;
• оңтүстік-шығыста – Қытай басқыншылығымен;
• шығыста – Шығыс Түрік қағанатының қаупімен.

Сұлық қаған ордасын Таразға көшіріп, арабтарға қарсы батыл қимылдады; араб қолбасшылары оған «Әбу Музахим» («сүзеген») деген лақап ат қойды. Сұлық қаза болғаннан кейін Қытай Жетісуға қайта басып кірді: 740 жылы Тараз басып алынып тоналды, Суяб қиратылды.

3. Атлах шайқасы (751). Тараз маңындағы Атлах қаласында Орталық Азиядағы үстемдік үшін араб және қытай (Таң) әскерлері шайқасты. Түргештер мен қарлұқтар арабтар жағына шығып, шайқастың нәтижесін шешті. Соғыс бес күнге созылып, қытай әскері толық талқандалды.

Тарихи маңызы:

• қытайлар Жетісудан қуылды, Қытайдың Орталық Азияға жылжуы тоқтады;
• арабтар Орталық Азия аумағына шегінді;
• аймақта ислам тез тарала бастады, түркілер арасына ислам мәдениеті кеңінен енді.

4. Түргеш қағанатының құлауы (756). Себептері: арабтармен және Қытаймен ұзақ соғыс; Шығыс Түрік қағанатының қысымы; қара және сары түргештер арасындағы ішкі қақтығыс; Алтай мен Тарбағатайдан келген қарлұқтардың қысымы. Әлсіреген мемлекет 756 жылы қарлұқтардың соққысынан құлады.

5. Қарлұқтар және Қарлұқ қағанаты (756–940). Қарлұқтар – алғашында Алтай мен Балқаш көлі аралығын мекендеген көшпелі тайпалар. Ұйғыр қағанаты оларды бағындырған соң 746 жылы қарлұқтар батысқа, Он оқ еліне қашты. Жетісуда олар оғыздарды Сырдарияның төменгі ағысына қарай ығыстырды, кейін Жоңғар Алатауынан Сырдарияға дейін қоныстанды.

Құрылымы: билеуші – жабғу; Ұйғыр қағанаты талқандалғаннан кейін, 840 жылдан бастап қарлұқ билеушісі қаған атағын алды. Ордасы – Суяб. Мемлекетте феодалдық құрылым мен жекеменшік қалыптасты, бірақ жоғары билік әлсіз болды; мемлекет иеліктерге бөлініп, иелік билігі мұрагерлікпен берілді. Қарлұқ қағанатының орнында 942 жылы Қарахан мемлекеті құрылды.

6. Әскери өнер. Металл өндіру түркілердің қуатты атты әскер жасақтауына мүмкіндік берді: сауыт ұзын етекті жеңсіз шекпен түрінде болып, оған темір қалақшалар бекітілді; атқа да металл сауыт кигізілді. Қаумалап аң аулау әскери жаттығу болды.

Белгі	Түргеш қағанаты	Қарлұқ қағанаты
Уақыты	704–756	756–940
Негізін қалаушы / билеушісі	Үшлік; Сұлық	жабғу, 840 жылдан қаған
Орталығы	Суяб, Тараз	Суяб
Ерекшелігі	20 әкімшілік аймақ; арабтар мен Қытайға қарсы күрес	феодалдық құрылым, жекеменшік, орталық билік әлсіз
Құлауы	қарлұқтардың қысымы, ішкі алауыздық	орнында Қарахан мемлекеті

Мысалдар

1. Атлах шайқасында кімдер қарсы тұрды? Араб және қытай әскерлері; түргештер мен қарлұқтар араб жағында болды. «Түргештер мен арабтар соғысты» деген нұсқа – тұзақ.
2. Араб қолбасшылары «Әбу Музахим» деп кімді атады? Түргеш қағаны Сұлықты.
3. Қарлұқ билеушісі қай жылдан бастап қаған атағын алды және неге? 840 жылдан – Ұйғыр қағанаты талқандалғаннан кейін.
4. Хронологиялық ретті табыңыз: Қарлұқ қағанаты, Батыс Түрік қағанаты, Қарахан мемлекеті, Түргеш қағанаты. Батыс Түрік (603) → Түргеш (704) → Қарлұқ (756) → Қарахан (942).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Түргеш (704–756) пен Қарлұқ (756–940) қағанаттарының мерзімін шатастыру.
• Сары түргештерді Іле бойына, қара түргештерді Шуға жатқызу – керісінше: сары – Шу, қара – Іле.
• Атлах шайқасын бір күндік деп санау – ол бес күнге созылды.
• Исламның таралуын Атлахтан бұрынғы оқиға деп түсіну – шайқастан кейін тез тарала бастады.
• Қарлұқтар Жетісудан оғыздарды емес, түргештерді ғана ығыстырды деп ойлау – оғыздарды Сырдарияға қарай ығыстырған қарлұқтар.

Өзіңді тексер

1. Түргеш қағанатының негізін кім қалады? — Үшлік.
2. Сұлық қаған тұсында түргештердің ордасы қай қала болды? — Тараз.
3. Атлах шайқасы қай жылы болды және қанша күнге созылды? — 751 жылы, бес күн.
4. Қарлұқтар қай жылы Он оқ еліне қашты? — 746 жылы.
5. Қарлұқ қағанатының ордасы? — Суяб.