Қазақ хандығының XVI - XVII ғасырлардағы дамуы

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4–5, 168–175, 212–213-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 38–40, 48, 51–52-беттер

Негізгі ұғымдар

• Қасым хан – Жәнібек ханның ұлы; 1511 ж. (Бұрындық Самарқанға кеткен соң) хан болды; 1518 ж. Сарайшықта қайтыс болып, сонда жерленді.
• «Қасым ханның қасқа жолы» – Қасым шығарған заңдар жинағы, бес бөлім: мүліктік, қылмыстық, әскери заңдар, елшілік салт ережесі, жұртшылық заңы.
• Қасым тұсында халық саны (Дулати бойынша) бір миллионнан асты; 300 мыңға дейін жауынгер шығара алды.
• 1510 ж. Сығанақ түбінде Қасым Мұхаммед Шайбани әскерін жеңді; 1513 ж. Сайрам ұрыссыз берілді.
• Қасым «қазақ жерлерін біріктіруші»; замандастары оны «қазақ атаулының көзі мен шырағы» деп бағалады.

Теория

1. XVI–XVII ғғ. Қазақ хандығы. Оқулық бойынша XV ғ. ортасы – XVII ғ. – Қазақ мемлекетінің қалыптасып, даму кезеңі: Қасым, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір, Тәуке хандар мемлекеттің нығаюына үлес қосты. Сыртқы саясаттың басты міндеті – Сырдария бойындағы қалаларға билік орнату. 1480-жылдардан бастап қалалар үшін қазақтар, моғолдар, шайбанилер арасында күрес жүрді; XV ғ. екінші жартысынан Қазақ хандығы Сыр қалалары үшін Шайбан ұрпақтарымен, Қашғардың моғол билеушілерімен, Аштарханилермен, Ташкент әміршілерімен және Маңғыт әулетімен күресті. Хандық нығайған сайын Ұлы даламен өтетін сауда тармағы жанданды.

2. Қасымның билікке келуі. Қасым бастапқыда Бұрындық ханға бағынды, бірақ ықпалы артты: 1509–1510 жж. нақты билік оның қолында болды. 1510 ж. Сығанақ түбінде Шайбани әскерін жеңді. 1511 ж. Бұрындық Самарқанға кеткен соң Қасым хан лауазымын алды. Осы уақыттан XIX ғ. хандық билік жойылғанға дейін Қазақ даласында билік Жәнібек ұрпақтарында болды.

3. Сыртқы саясат.

• Оңтүстік: Сырдария бойына жорық; 1513 ж. Сайрам қаласы ұрыссыз берілді.
• Батыс: Ноғай Ордасына ерекше мән берді; ноғай мырзаларын Жайықтан ары Еділге көшуге мәжбүр етті; хандық аумағы Жайықтың арғы бетіне жетті, Еділ мен Жайыққа дейінгі аймақ біржола хандық құрамына енді.
• Шығыс: Моғолстанмен одақ; Моғолстанның негізгі бөлігі – Жетісу Қазақ хандығына қосылды.
• Шекара: Сырдарияның сол жағалауы, Жетісу, солтүстік-шығыста Ертіске дейін.
• Дипломатия: Мәскеу мемлекетімен алғашқы байланыс орнады; Қазақ хандығы туралы мәліметтер Батыс Еуропаға жетті.

4. Ішкі саясат. Хан қарамағында тұрақты 160 мыңға жуық жауынгер, жасақ жиналғанда 300 мың әскер болды. Дулати: «Қасым хан өз билігін Дешті Қыпшаққа таратты. Бұл жұртта Жошы ханнан кейін одан құдіретті хан болған емес». Қасым әдет-құқық нормаларын жаңғыртып, «Қасым ханның қасқа жолы» заңдар жинағын жасады. Оның бес бөлімі: 1) мүліктік заң; 2) қылмыстық заң; 3) әскери заң; 4) елшілік салт ережесі; 5) жұртшылық заңы. Бөлімдердің ішкі мазмұны материалдарда толық ашылмаған.

5. Заңдардың сабақтастығы. «Қасым ханның қасқа жолы» → «Есім ханның ескі жолы» (Есім Қасымның заңдарын дәуір қажеттілігіне сай жетілдірді) → Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Бұл заңдар бірін-бірі толықтырып, Ақ Ордадан келе жатқан мемлекеттік дәстүрді жалғастырды.

6. Тарихи маңызы. Қасым тұсында Қазақ хандығы Дешті Қыпшақтағы ең қуатты мемлекетке айналды: аумағы Жайықтан Ертіске, Сырдариядан Жетісуға дейін кеңейді, халқы миллионнан асты, ол халықаралық деңгейде танылды (Мәскеу, Батыс Еуропа), жазылмаған әдет-ғұрып заңы алғаш жүйеленді.

Мысалдар

1. «Қасым ханның қасқа жолы» неше бөлімнен тұрды? Бес бөлім: мүліктік, қылмыстық, әскери заңдар, елшілік салт ережесі, жұртшылық заңы. «Есім ханның ескі жолы» – келесі хан тұсындағы жетілдірілген нұсқа.
2. Қасым хан тұсында Мәскеумен қандай қатынас болды? Алғашқы байланыстар орнады – қазақ-орыс қатынасының бастауы.
3. Қасым ханның Ноғай Ордасына қатысты саясаты? Ноғай мырзаларын Жайықтан ары Еділге ығыстырып, аумақты батысқа кеңейтті.
4. Қасым хан қай жылы, қайда қайтыс болды? 1518 жылы Сарайшықта.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қасымды Керейдің ұлы деп айту – Қасым Жәнібектің ұлы (Керейдің ұлы – Бұрындық).
• «Қасқа жол» мен «Ескі жолды» шатастыру.
• Қасымның билігін 1465-тен бастау – ол 1511 жылы хан болды.
• Қасым тек әскери жолмен әрекет етті деп санау – Сайрам ұрыссыз берілді, Моғолстанмен одақ, Мәскеумен байланыс болды.
• Қасым тұсындағы әскер мен халық санын шатастыру: халық – миллионнан астам, әскер – 300 мыңға дейін.

Өзіңді тексер

1. Қасым хан кімнің ұлы? — Жәнібек ханның.
2. Қасым қай жылы хан болды? — 1511 жылы.
3. 1513 жылы ұрыссыз берілген қала? — Сайрам.
4. Қасым тұсында қазақ хандығы қай мемлекетпен алғашқы байланыс орнатты? — Мәскеу мемлекетімен.
5. Замандастары Қасымды қалай бағалады? — «Қазақ атаулының көзі мен шырағы».