Хақназар хан билігі тұсындағы Қазақ хандығының одан әрі нығаюы және саяси өркендеуі

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4–5, 142, 168–172, 177–178-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 38–40, 48, 51–52-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 136–145-беттер

Негізгі ұғымдар

• Хақназар хан – 1538–1580 жж.; Қасым ханның ұлы.
• Сыртқы саясатының мақсаты – қазақ қоғамын біріктіру және елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
• Өзін «қазақтар мен ноғайлардың ханы» атады.
• Бұхара билеушісі Абдаллахпен әскери одақ жасап, Түркістан мен Сауранды қосып алды.
• Мәскеумен елшілік қарым-қатынас орнатты.

Теория

1. Билікке келу жағдайы. Қасым хан 1518 жылы Сарайшықта қайтыс болды; одан кейінгі 1518–1538 жж. кезең материалдарда ашылмаған. 1538 жылы Қасымның ұлы Хақназар хан болды. Ол Қасым бастаған «қазақ жерлерін біріктіру» саясатын жалғастырып, хандықтың аумағын қалпына келтіріп, кеңейтті. 10-сынып оқулығы Хақназарды мемлекетті сақтап, дамытқан хандар қатарында – Тәуекел, Есім, Тәукемен бірге атайды.

2. Батыс бағыт – Ноғай Ордасы. Хақназар Жайық бойындағы жағдайды нығайтып, ноғай мырзаларын Еділдің арғы жағына ығыстырды. XVI ғ. 60–70-жылдары Ноғай Ордасына қарсы жорық жасап, Арал мен Жайық жерін қосып алды. Башқұрт пен ноғайдың кейбір руларынан алым-салық жинап, өзін «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атады. Сондықтан Хақназардың есімі қазақтарда ғана емес, башқұрттар мен ноғайлардың есінде де сақталған. Шоқан Уәлиханов ноғайлар мен қазақтарды «екі туысқан Орда» деп атаған.

3. Шығыс және оңтүстік-шығыс бағыт. Қырғыздармен де осындай қатынас орнатты (оқулық башқұрт пен ноғайға қатысты саясатпен қатар атайды).

4. Солтүстік бағыт – Сібір хандығы. Хақназар Сібір ханымен күресті.

5. Оңтүстік бағыт – Сыр бойы қалалары. Сыр бойындағы қалалар үшін Шайбан ұрпақтарымен, Ташкент әміршілерімен күрес жалғасты. Хақназар Бұхара билеушісі Абдаллахпен әскери одақ жасады және Баба сұлтанмен соғыста Түркістан мен Сауранды қосып алды. Сыр бойы қалалары тек сауда емес, саяси-әкімшілік орталықтар және көшпелілердің қысқы жайылымы болғандықтан, олар үшін күрес хандық үшін өмірлік маңызды еді.

6. Мәскеумен байланыс. Қасым тұсында басталған байланыс Хақназар кезінде елшілік қарым-қатынасқа ұласты.

Бағыт	Қарсылас / серіктес	Нәтиже
Батыс	Ноғай Ордасы	ноғай мырзалары Еділден ары ығыстырылды; Арал мен Жайық жері қосылды (XVI ғ. 60–70-жж.)
Батыс	башқұрттар, ноғайлар	кейбір руларынан алым-салық; «қазақтар мен ноғайлардың ханы»
Шығыс	қырғыздар	осыған ұқсас тәуелділік қатынасы
Солтүстік	Сібір хандығы	күрес
Оңтүстік	Бұхара (Абдаллах) – одақтас; Баба сұлтан – қарсылас	Түркістан мен Сауран қосылды
Солтүстік-батыс	Мәскеу	елшілік қатынастар

7. Қасым мен Хақназар саясатын салыстыру. Ұқсастығы: екеуі де Ноғай Ордасына қысым жасады, Сырдария мен Түркістан бағытына мән берді, Мәскеумен байланыс жасады. Айырмашылығы: Қасым қалаларды ұрыссыз (Сайрам, 1513) және әскери жолмен алса, Хақназар одақ жасасу (Абдаллахпен) арқылы да әрекет етті; Хақназар көршілерден алым-салық жинап, ханның атағын кеңейтті.

8. Маңызы. Хақназар Қасым ханнан кейін әлсіреген мемлекетті қайта біріктіріп, батыста (Арал, Жайық), оңтүстікте (Түркістан, Сауран) аумақты кеңейтті, хандықты көрші халықтар мойындаған саяси күшке айналдырды.

Мысалдар

1. Өзін «қазақтар мен ноғайлардың ханы» атаған кім? Хақназар хан. Қасым ноғайларды Еділге ығыстырғанымен, бұл атақ Хақназарға тән.
2. Хақназар кіммен одақтасып, қай қалаларды қосып алды? Бұхара билеушісі Абдаллахпен; Баба сұлтанмен соғыста Түркістан мен Сауранды алды.
3. Хақназар Ноғай Ордасына қай жылдары жорық жасады? XVI ғ. 60–70-жылдары; Арал мен Жайық жері қосылды.
4. Хақназар хан кімнің ұлы және билік жылдары? Қасым ханның ұлы; 1538–1580 жж.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Хақназарды Жәнібектің ұлы деп айту – ол Қасымның ұлы (Қасым – Жәнібектің ұлы).
• Хақназардың жауы тек ноғайлар болды деп ойлау – Сібір ханы, Баба сұлтан да қарсылас болды.
• Абдаллахты Хақназардың жауы деп санау – ол одақтас.
• Хақназар мен Қасымның сыртқы саясатын бірдей деп қарау – Хақназар одақтастық әдісін көбірек қолданды.

Өзіңді тексер

1. Хақназар қай жылдары хан болды? — 1538–1580 жж.
2. Хақназар ноғай мырзаларын қайда ығыстырды? — Еділдің арғы жағына.
3. Хақназар қай халықтардың кейбір руларынан алым-салық жинады? — Башқұрт пен ноғайдың.
4. Хақназар қай хандықпен күресті? — Сібір хандығымен.
5. Хақназар кезінде Мәскеумен қандай қатынас орнады? — Елшілік қарым-қатынас.