Тәуекел ханның ішкі және сыртқы саясаты

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4–5, 168–169, 172, 177–178-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 38–40, 48, 51–52-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 136–145-беттер

Негізгі ұғымдар

• Тәуекел хан – XVI ғасырдың соңындағы қазақ ханы; анықтамалық хронология бойынша 1582/1583–1598 жж. билеген.
• Оқулық Тәуекелді Қасым, Хақназар, Есім, Жәңгір, Тәуке хандармен бірге мемлекеттің нығаюына үлес қосқан хандар қатарында атайды.
• Тәуекелдің билігі – Қазақ мемлекетінің қалыптасып, даму кезеңі (XV ғ. ортасы – XVII ғ.).
• Сол кезеңдегі сыртқы саясаттың басты бағыты – Сырдария бойындағы қалалар үшін күрес.

Теория

1. Тәуекел билігінің тарихи орны. 6-сынып оқулығы орта ғасырлардағы Қазақстан тарихын үш кезеңге бөледі; үшінші кезең – «Қазақ мемлекетінің қалыптасып, даму кезеңі» (XV ғ. ортасы – XVII ғ.). Бұл кезеңде мемлекеттің нығаюына үлес қосқан хандар ретінде Қасым, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір, Тәуке аталады. Хронологиялық тізбекте Тәуекел Хақназардан (1538–1580) кейін, Есімнен бұрын тұрады. 10-сынып оқулығы да Хақназар, Тәуекел, Есім және Тәуке хандардың мемлекетті сақтау мен дамытудағы қызметін бірге қарастырады.

2. Сыртқы саясаттың жалпы бағыты. XV ғ. екінші жартысынан бастап Қазақ хандығы Сыр бойындағы қалалар үшін Шайбан ұрпақтарымен, Қашғардың моғол билеушілерімен, Аштарханилермен, Ташкент әміршілерімен және Маңғыт әулетімен қиян-кескі күрес жүргізді. Сыр бойы қалалары (Түркістан, Сауран, Сайрам, Ташкент бағыты) хандық үшін сауда-экономикалық және саяси-әкімшілік орталық, көшпелілердің қысқы жайылымы болды. Тәуекелдің алдындағы Хақназар Бұхара билеушісі Абдаллахпен одақтасып, Түркістан мен Сауранды қосып алған еді – Тәуекел билігі осы күрестің жалғасы кезеңіне тұспа-тұс келеді.

3. Мәскеумен байланыс. Қасым тұсында Мәскеу мемлекетімен алғашқы байланыс орнап, Хақназар тұсында елшілік қатынасқа ұласты. Тәуекел кезіндегі нақты елшілік оқиғалары материалдарда сипатталмаған.

4. Заң дәстүрі. Тәуекелден кейін билікке келген Есім хан «Қасым ханның қасқа жолын» жетілдіріп, «Есім ханның ескі жолын» жасады (анықтамалық хронология бойынша – XVI ғ. соңы – XVII ғ. басы). Бұл Тәуекел дәуірінің соңына қарай мемлекеттік құқықтың дамуы тоқтамағанын көрсетеді.

Хан	Билік жылдары	Материалдағы негізгі дерек
Хақназар	1538–1580	Ноғай Ордасы, Абдаллахпен одақ, Түркістан мен Сауран
Тәуекел	1582/1583–1598 (анықтамалық хронология)	мемлекетті нығайтқан хандар қатарында аталады
Есім	XVI ғ. соңы – XVII ғ. басы (заңдар жинағы)	«Есім ханның ескі жолы»

Мысалдар

1. Хандарды хронологиялық ретпен орналастырыңыз: Есім, Хақназар, Тәуекел, Қасым. Қасым → Хақназар → Тәуекел → Есім.
2. Тәуекел билігі орта ғасырлар тарихының қай кезеңіне жатады? «Қазақ мемлекетінің қалыптасып, даму кезеңіне» (XV ғ. ортасы – XVII ғ.), кейінгі орта ғасырлар.
3. XVI ғасырдың соңында қазақ хандарының сыртқы саясатындағы басты мәселе? Сырдария бойындағы қалалар үшін Шайбан ұрпақтарымен, Ташкент әміршілерімен т.б. күрес.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тәуекелді Хақназардан бұрын қою – хронологияда ол Хақназардан кейін.
• Тәуекел мен Тәукені шатастыру – Тәуке (1680–1715/1718, «Жеті жарғы») әлдеқайда кейінгі хан.
• Сыр бойы қалаларын тек сауда орталығы деп санау – олар саяси-әкімшілік орталық та болды.

Өзіңді тексер

1. Тәуекел хан қай кезеңде (анықтамалық хронология бойынша) билеген? — 1582/1583–1598 жж.
2. Тәуекелден бұрын билеген хан? — Хақназар (1538–1580).
3. Тәуекелден кейін билікке келіп, заңдар жинағын жасаған хан? — Есім хан.
4. XV ғ. екінші жартысынан қазақ хандығы Сыр бойы қалалары үшін кімдермен күресті? — Шайбан ұрпақтарымен, Қашғардың моғол билеушілерімен, Аштарханилермен, Ташкент әміршілерімен, Маңғыт әулетімен.
5. Тәуекел мен Тәукенің айырмасы? — Тәуекел – XVI ғ. соңының ханы; Тәуке – XVII ғ. соңы – XVIII ғ. басының ханы, «Жеті жарғы» авторы.