Есім ханның ішкі және сыртқы саясаты

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 4–5, 173, 184, 212–214, 221-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 136–145-беттер

Негізгі ұғымдар

• Есім хан – Қазақ мемлекетінің даму кезеңіндегі (XV ғ. ортасы – XVII ғ.) хан; мемлекетті нығайтқан хандар қатарында – Қасым, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір, Тәуке.
• «Есім ханның ескі жолы» – Есім жасаған заңдар жинағы; анықтамалық хронология бойынша XVI ғ. соңы – XVII ғ. басы.
• «Ескі жол» «Қасым ханның қасқа жолына» негізделді, кейін «Жеті жарғыға» арқау болды.
• Есім тұсында ойраттарға қарсы соғыс жүрді; Жиембет жырау – «Еңсегей бойлы ер Есім» жырының авторы.

Теория

1. Есім ханның тарихи орны. Есім – XVII ғасырдың басындағы қазақ ханы, хронологияда Тәуекелден кейін, Жәңгірден бұрын тұрады. 10-сынып оқулығы Хақназар, Тәуекел, Есім және Тәуке хандардың мемлекетті сақтау мен дамытудағы қызметін бірге атайды. Оқулық Есім ханға халықтың осы күнге дейін ерекше құрмет көрсететінін атап өтеді; оның есімі ел есінде, ең алдымен, заң шығарушы ретінде сақталды.

2. Ішкі саясат: «Есім ханның ескі жолы». 11-сынып оқулығы бойынша Есім хан өзіне дейін көп өзгеріске ұшырамаған Қасым ханның заңдарын іс жүзінде қолдануды енгізіп, оларды сол дәуірдің әскери-саяси және әлеуметтік қажеттіліктеріне сәйкес жетілдірді. Жаңа жинақ «Есім ханның ескі жолы» деп аталды. Ол мына мәселелерді қарады:

• жер мәселесі;
• мал мәселесі;
• қылмыстық іс (ұрлық, кісі өлтіру);
• әскери міндеттілік.

Заңдар жинағы әскери міндеттілікке ерекше көңіл бөлгені – ел сыртқы жаудан қорғануға тиіс болған соғыс жағдайын көрсетеді.

3. Заң жүйесінің сабақтастығы.

Заң жинағы	Хан	Негізі
«Қасым ханның қасқа жолы»	Қасым (1511–1518)	әдет-құқық нормалары; бес бөлім
«Есім ханның ескі жолы»	Есім	Қасым заңдарын дәуір қажеттілігіне сай жетілдіру: жер, мал, қылмыс, әскери міндет
«Жеті жарғы»	Тәуке	әдет-ғұрып заңдары + «Қасқа жол» + «Ескі жол»; Күлтөбе басында қабылданды

Үш жинақ бір-бірін толықтырып, қоғамдық қатынастарды реттеді және елдің тұтастығын қамтамасыз етті. Бұл – Ақ Ордадан келе жатқан мемлекеттік дәстүрдің заңдық сабақтастығы.

4. Сыртқы саясат. Материалдарда Есім ханның сыртқы саясаты туралы бір нақты дерек бар: Есім хан тұсында қазақтар ойраттарға қарсы соғысты, оған жырау әрі батыр Жиембет қатысты. Жиембет – «Еңсегей бойлы ер Есім» жырының авторы; жыр ханның батырлығын дәріптейді. Жалпы алғанда, XVI–XVII ғасырларда қазақ хандығының басты сыртқы міндеттері – Сыр бойындағы қалалар үшін күрес және шығыстан келген қауіпке (ойраттар, кейін жоңғарлар) тойтарыс беру болды.

5. Жыраулардың рөлі. XV–XVII ғғ. жыраулар ел тағдыры туралы толғау шығарып, хан мен халыққа кеңес берді: Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Жиембет. Жыраулар мен билер – хан билігінің маңызды тірегі. Жиембет толғаулары Есім ханның заманы туралы құнды тарихи дерек болып табылады, бірақ эпостық деректі жазба деректермен салыстыра тексеру керек.

Мысалдар

1. «Есім ханның ескі жолы» қандай мәселелерді қарады? Жер, мал, қылмыстық іс (ұрлық, кісі өлтіру) және әскери міндеттілік.
2. Заңдар жинақтарын хронологиялық ретпен орналастырыңыз. «Қасым ханның қасқа жолы» → «Есім ханның ескі жолы» → «Жеті жарғы».
3. «Еңсегей бойлы ер Есім» жырының авторы? Жиембет жырау – Есім хан тұсында ойраттарға қарсы соғысқа қатысқан батыр.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Қасқа жол» мен «Ескі жолды» шатастыру: «қасқа жол» – Қасымдікі, «ескі жол» – Есімдікі.
• «Ескі жолды» мүлде жаңа заң деп санау – ол Қасым заңдарын жетілдірген жинақ.
• XVII ғ. басындағы Есім ханды 1797 жылы Сырым Датұлының жасақтары өлтірген Кіші жүз ханы Есіммен шатастыру – екеуі әр дәуірдің адамдары.
• Есім ханның қарсыластарын жоңғарлар деп кесіп айту – материалда ойраттар аталады.

Өзіңді тексер

1. Есім хан қай ханның заңдарын жетілдірді? — Қасым ханның.
2. Есім ханның заңдар жинағы қалай аталды? — «Есім ханның ескі жолы».
3. Есім ханның заңдары қандай қажеттіліктерге сәйкес жетілдірілді? — Дәуірдің әскери-саяси және әлеуметтік қажеттіліктеріне.
4. Есім хан тұсында қазақтар кімдерге қарсы соғысты? — Ойраттарға.
5. «Есім ханның ескі жолын» кейін кім одан әрі жетілдірді? — Тәуке хан («Жеті жарғы»).