Жәңгір хан тұсындағы Қазақ хандығы. Орбұлақ шайқасы

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 185–188, 197-беттер

Негізгі ұғымдар

• Жәңгір хан – 1629–1652 жж. (анықтамалық хронологияда – 1628/1629–1652); халық оны «Салқам Жәңгір» атады.
• Қалмақ – батыс монғолдардың түркілік атауы; XIV ғ. басында батыс монғол тайпалары ойрат одағын құрды, ол XVII ғ. басында құлады.
• 1635 ж. ойраттар Жоңғар хандығын құрды.
• Батыр қонтайшы – Жоңғар билеушісі, 1643 ж. Қазақ хандығына басып кірді.
• Орбұлақ шайқасы – 1643 ж. (материалда 1643–1644 жж.); көмекке Самарқан билеушісі Жалаңтөс батыр 20 мың әскермен келді.
• 1652 ж. Жәңгір жоңғарлармен шайқаста қаза тапты.

Теория

1. Жоңғар хандығы – жаңа қауіп. XIV ғ. басында батыс монғол тайпалары ойрат одағын құрды (түркілер оларды қалмақ деп атады). Одақ XVII ғ. басында ыдырағанда, қалып қойған ойраттар 1635 жылы Жоңғар хандығын құрды. Жоңғарлар Қазақ мемлекетіне, Қытай мен Ресей шекарасына қауіп төндірді; олар Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның құнарлы, егіншілік аймақтарын басып алуға ұмтылды.

2. Жәңгір ханның сыртқы саясаты. Жәңгірдің бүкіл билігі жоңғарларға қарсы күреспен өтті. Ол жалғыз күреспей, одақтас іздеді:

• Қашғария моғолдарынан қолдау тапты;
• қырғыздармен одақ құрды;
• Самарқан билеушісі Жалаңтөс батырмен бірлесіп әрекет етті.

3. Жоңғарлардың шабуыл уақыты. Жоңғарлар – көшпелілер, олар қазақтардың жағдайын жақсы білді: ерте көктемде төл алу басталады, көшпелілер жас төлмен көше алмай қыстау маңында қалады, ал қыстаулар бір-бірінен шалғай орналасқандықтан әскерді тез жинау мүмкін болмады. Сондықтан 1643 ж. ерте көктемде Батыр қонтайшы Қазақ хандығына басып кірді.

4. Орбұлақ шайқасы (1643). Жәңгір Дала үшін озық жаңа әскери әдіс қолданды. Орыс құжаттары бойынша:

1. адамдарының жартысына от қарумен тау арасындағы өткелде ор қазып бекінуге бұйырды;
2. өзі үш жүз адаммен тауда жасырынды;
3. ойраттар шатқалға кіргенде оларды бораған мылтық оғы қарсы алды;
4. жау дүрлігіп, абдырағанда, тылдан Жәңгірдің өзі соққы берді;
5. көмекке Жалаңтөс батыр 20 мың адаммен келді.

Ойраттар талқандалып, он мыңдай адамынан айырылды. Жеңіс көшпелі тактиканы, от қаруын және жасырын резервті ұштастырудың нәтижесі болды.

5. Жеңістің маңызы.

• Қазақ тарихындағы даңқты оқиға; халық жаппай ерлік көрсетіп, әйгілі батырлар шықты;
• Қазақ хандығының күшін көрсетіп, көрші мемлекеттермен белсенді саясат жүргізуге жол ашты;
• 1993 ж. жеңістің 350 жылдығы кеңінен аталып өтілді.

6. Күрестің жалғасуы. Орбұлақ жеңісі соғысты аяқтаған жоқ. Батыр қонтайшы қайтадан жорыққа шықты; 1652 ж. Жәңгір шайқаста қаза тапты, қазақтар Алатаудың бөктерін тастауға мәжбүр болды.

7. «Батыр» атағы. Қазақтарда батыр атағы шыққан тегіне қарамай, ерлігі үшін берілді; ерліктерді жыршылар мен жыраулар жырға қосып, елге танытты. Орбұлақ шайқасы – батырлар дәстүрінің жарқын үлгісі.

Оқиға	Жылы
Жоңғар хандығының құрылуы	1635
Жәңгірдің хан болуы	1629 (1628/1629)
Орбұлақ шайқасы	1643 (1643–1644)
Жәңгірдің қаза табуы	1652
Орбұлақ жеңісінің 350 жылдығы	1993

Мысалдар

1. Орбұлақ шайқасында Жәңгірге көмекке келген кім? Самарқан билеушісі Жалаңтөс батыр, 20 мың әскермен. Батыр қонтайшы – жоңғар билеушісі, яғни қарсылас.
2. Неліктен жоңғарлар 1643 жылы ерте көктемде шабуылдады? Төл алу кезінде көшпелі қазақтар қыстауларда шашырап отырды, әскерді тез жинай алмады.
3. Орбұлақтағы жеңістің әскери себебі? Өткелде ор қазып, от қарумен бекіну; таудағы жасырын 300 адамның тылдан соққысы; Жалаңтөстің көмегі.
4. Жәңгір хан қай жылы қаза тапты және оның салдары? 1652 жылы; қазақтар Алатау бөктерін тастауға мәжбүр болды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Орбұлақта қазақтар тек садақпен соғысты деп ойлау – от қаруы қолданылды.
• Жәңгір барлық әскерімен ашық алаңда соғысты деп айту – бір бөлігі жасырынып, тылдан соқты.
• Орбұлақ жоңғарлармен күресті аяқтады деп санау – 1652 жылы Жәңгір қаза тапты.
• Жалаңтөсті жоңғар қолбасшысы деп ойлау – ол Самарқан билеушісі, одақтас.
• Қалмақ пен ойратты бөлек халық деп ойлау – «қалмақ» – батыс монғолдардың түркілік атауы.

Өзіңді тексер

1. Жоңғар хандығы қай жылы құрылды? — 1635 жылы.
2. Жәңгір ханды халық қалай атады? — «Салқам Жәңгір».
3. Орбұлақ шайқасында Жәңгір қанша адаммен тауда жасырынды? — Үш жүз адаммен.
4. Орбұлақ шайқасында ойраттар қанша адамынан айырылды? — Он мыңдай.
5. Жәңгір қай халықтармен одақтасты? — Қашғария моғолдарымен, қырғыздармен; Жалаңтөс батыр көмектесті.