Тәуке хан тұсындағы қазақтардың қоғамдық-құқықтық жүйесі. Тәуке ханның билігі

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-беттер
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 196–200, 212-беттер
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 6–7, 9, 23–24-беттер

Негізгі ұғымдар

• Тәуке хан – XVII ғ. соңы – XVIII ғ. басындағы хан (анықтамалық хронология: 1680–1715/1718); оның билігі «алтын ғасыр» аталды.
• «Жеті жарғы» – Тәуке хан тұсында Күлтөбенің басында үш жүздің атақты билерін жинап қабылданған заңдар жинағы; дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары, «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі жолы» негізінде жасалды.
• Үш ұлы би: Төле би – Ұлы жүз, Қазыбек би – Орта жүз, Әйтеке би – Кіші жүз.
• Хан кеңесі – Тәуке құрған, мемлекеттік мәселелерді талқылайтын орган (барлық ру билері мен әскербасылары).
• Құрылтай – үш жүз өкілдерінің жыл сайын күзде өтетін жиыны.
• Әдет-ғұрып құқығының ұстанымдары: құн, айып, бітім; билер соты.

Теория

1. Тәуке билігінің сипаты. 7-сынып оқулығы бойынша Тәуке хан тұсында Қазақ хандығы орталықтанған мемлекет болып қалды: саяси тұрақтылық, алауыздықтың азаюы, кең аумақтың тұтастығы сақталды. Зерттеуші М.И. Красовский Тәукені «қазақ мемлекеттілігі, халықтың тұтастығы мен бірлігін сақтау үшін күрес жүргізуші әрі әділетті билеуші хан» деп бағалаған. 11-сынып оқулығында Тәуке хан билігі кезеңі «алтын ғасыр» аталады.

2. Саяси институттар. 11-сынып оқулығы Қазақ хандығының үш институтын бөледі:

1. Хан – мемлекет басшысы;
2. Заң жүйесі – «Қасқа жол» → «Ескі жол» → «Жеті жарғы»;
3. Хан кеңесі және құрылтай – Тәуке хан мемлекеттік мәселелерді талқылайтын хан кеңесін құрды, оған барлық қазақ руларының билері мен әскербасылары енді; үш жүздің таңдаулы өкілдері жыл сайын күзде құрылтай өткізді.

Ерекшелігі – биліктің дара еместігі: хан билігі билер кеңесімен, әдет-ғұрып заңдарымен және рулық құрылыммен теңгерілді. Тәуке хан кеңесі мен құрылтай арқылы рубасылардың дара билігін шектеді.

3. «Жеті жарғы». Тәуке хан дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары мен Қасым, Есім хандардың заңдарын одан әрі жетілдіріп, жаңа заң жүйесін жасады. Заңдар жинағын үш жүздің атақты билерін жинап, Күлтөбенің басында қабылдады. Ол қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы ретінде қоғамдық қатынастарды реттеп, елдің тұтастығын қамтамасыз етті. Әдет-ғұрып құқығының негізгі ұстанымдары – құн, айып, бітім; дауларды билер соты шешті.

4. Үш ұлы би. Я.П. Гавердовскийдің дерегі бойынша Тәуке ханның ақылымен ақсақалдар үш атақты биді сайлап, оларға әр ауыл билерінің сот ісін қадағалау міндетін жүктеді.

Би	Жүз	Ұстанымы (материал бойынша)
Төле би	Ұлы жүз	ар тазалығы: «Досыңа өтірік айтпа – сенімін кетер, дұшпаныңа сырыңды айтпа – түбіне жетер»
Қазыбек би	Орта жүз	бейбіт сыртқы саясат пен тәуелсіздікті ескертті
Әйтеке би	Кіші жүз	халықтың бірлігін нығайтуға үлес қосты

Билердің ең басты ұстанымы – ар тазалығын сақтау. Жыраулар мен билер – хан билігінің екінші маңызды тірегі.

5. Қоғамдағы басқарушы топтар.

• Сұлтан – Шыңғысхан ұрпағы; атақ тегіне қарай берілді; хан кеңесіне енетін ықпалды топ, ешбір ру-тайпаға жатпады.
• Би – ру мен тайпа басшысы; үш міндеті – әскербасы, әкімшілік тұлға, сот. Би атағы ханның тағайындауымен емес, әдет құқығын білу мен беделге байланысты болды.
• Батыр – шайқастағы ерлігі мен қолбасшылығы үшін берілетін атақ; оны қатардағы жауынгер де, ханзада да ала алды.
• Жырау – хан кеңесшісі, ел тағдыры туралы толғау айтушы.

Хан, сұлтандар мен билер құрылтайға жиналып, соғыс пен бітім, жайылым мен көші-қон мәселелерін шешті.

6. Тәукеден кейінгі дағдарыс. Мұрагері Қайып хан бұрынғы құдіретті сақтай алмады: сұлтандардың наразылығы күшейіп, билік үшін күрес, ру мен жүздер арасындағы алауыздық басталды. Жергілікті билеушілердің ықпалы өсті: Кіші жүзде – Әбілқайыр, Орта жүзде – Болат, Сәмеке, Күшік, Ұлы жүзде – Жолбарыс. Сепаратизм (оқшаулануға, жеке билікке ұмтылу) елді әлсіретіп, 1723 жылғы жоңғар шапқыншылығындағы жеңілістердің бір себебі болды.

Мысалдар

1. «Жеті жарғы» қай жерде қабылданды? Күлтөбенің басында, үш жүздің атақты билерінің қатысуымен.
2. Кіші жүздің ұлы биі? Әйтеке би (Ұлы жүз – Төле, Орта жүз – Қазыбек).
3. Тәуке хан хан билігін қалай теңгерді? Хан кеңесін құрып (ру билері, әскербасылар), жыл сайын күзде құрылтай өткізді.
4. Үш биді сайлап, оларға ауыл билерінің сот ісін қадағалауды жүктеу туралы дерек кімдікі? Я.П. Гавердовский.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тәуке ханды шексіз билеуші деп түсіну – билігі билер кеңесімен, құрылтаймен, әдет заңдарымен шектелді.
• «Жеті жарғыны» мүлде жаңа, бұрынғыдан тәуелсіз заң деп санау – ол «Қасқа жол» мен «Ескі жолды» жетілдірді.
• Билерді жүздерге шатастыру: Төле – Ұлы, Қазыбек – Орта, Әйтеке – Кіші жүз.
• Хан кеңесі мен құрылтайды бір орган деп қарау.
• Дағдарыс Тәуке тұсында басталды деп айту – ол одан кейін (Қайып хан тұсында) күшейді.
• Тәуке мен Тәуекелді шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Тәуке хан билігі кезеңі қалай аталды? — «Алтын ғасыр».
2. «Жеті жарғы» қандай заңдарға сүйенді? — Дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарына, «Қасым ханның қасқа жолына» және «Есім ханның ескі жолына».
3. Құрылтай қашан өткізілді? — Жыл сайын күзде.
4. Бидің үш міндеті? — Әскербасы, әкімшілік тұлға, сот.
5. Тәукеден кейін таққа отырған хан? — Қайып хан.