XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары (Жоламан

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 78–84, 88–95, 109–117, 229–230-беттер

Негізгі ұғымдар

• XIX ғ. бірінші жартысындағы қозғалыстардың ортақ мақсаты – жерді және тәуелсіздікті қорғау.
• Қозғалыстар екі бағытта өрбіді: батыс пен солтүстікте – Ресей отаршылдығына, оңтүстікте – Қоқан мен Хиуа хандықтарының қанауына қарсы.
• Жоламан Тіленшіұлы – XIX ғ. 30-жылдарындағы көтерілісші жасақтардың басшысы; оның жасақтарымен Исатай мен Кенесарының байланыс жасай алмауы – Исатай көтерілісі жеңілісінің бір себебі.
• 1821 ж. – Рүстем төре («Тентек төре») бастаған Қоқанға қарсы көтеріліс.
• Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780–1860) – Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан, кейін Ресейге қарсы күресінің басшысы.
• Есет Көтібарұлы (1807–1888) – Кіші жүз батыры, 20 жылдай Ресеймен соғысып, 1858 ж. бітім жасады.

Теория

1. Қозғалыстардың жалпы себептері. 1822–1824 жж. реформалар Орта және Кіші жүзде хандық билікті жойып, округтерге бекіту арқылы еркін көшуді шектеді, түтін салығын (1,5 сом) енгізді, лауазымнан айырылған сұлтандардың бір бөлігін билікке қарсы қойды. Жайық бойындағы жайылымдарды казактар иеленді, өзеннен өтуге тыйым салынды. Оңтүстікте Қоқан мен Хиуа ауыр салық алды. Осылардың бәрі XIX ғ. бірінші жартысында көтерілістер толқынын туғызды: Бөкей Ордасындағы Исатай мен Махамбет (1836–1838), Кенесары (1837–1847), Жоламан Тіленшіұлы, Жанқожа мен Есет бастаған қозғалыстар.

2. Жоламан Тіленшіұлы (материалдағы дерек). Материал Жоламанды Исатай мен Кенесарымен бір мезгілде отаршылдыққа қарсы күрескен жасақтардың басшысы ретінде атайды. Исатай көтерілісінің (1836–1838) жеңілу себептерінің бірі – көтерілісшілердің Кенесары Қасымұлы мен Жоламан Тіленшіұлы жасақтарымен байланыс орната алмауы. Демек XIX ғ. 30-жылдарының соңында бір мезгілде бірнеше ошақ болды, бірақ олар біріге алмады.

3. Оңтүстіктегі Қоқанға қарсы күрес. Қоқан хандығы 1808 ж. Ташкентті, 1814 ж. Түркістанды алып, 1818 ж. Ақмешіт бекінісін Сырдарияның оң жағалауына көшіріп, сауда жолындағы ірі әскери пунктке айналдырды. Әр отбасы жыл сайын 6 қой, 4 арба сексеуіл, 1000 бау қамыс берді. 1821 ж. Шымкент, Әулиеата, Түркістан өңірінде Рүстем төре («Тентек төре») бастаған көтеріліс болды; күш тең болмағандықтан басылды.

4. Хиуаға қарсы күрес және Жанқожа. Хиуа хандығы зекет пен ұшыр жинауға жасақ жіберіп, бас тартқандарды жазалады; қазақтардың бір бөлігі Қарақұм мен Ырғыз өзеніне көшті. Арал маңы қазақтарының күресін Жанқожа Нұрмұхамедұлы басқарды: 1842 ж. Хиуаның Бесқала бекінісін қиратты, 1845 ж. хиуа жасағын жеңді, 1847 ж. Жаңақаланы алып, 3 мың түйе, 500 жылқы, 2 мың ірі қара, 50 мың қой қайтарды, 1850 ж. Ақмешітке дейін жетті. Ол хан Арынғазы Әбілғазыұлының (1816–1821) Хиуаға қарсы күресін жалғастырды; Кенесарымен құда болды. Патша әкімшілігі оны жалақы (жылына 200 сом), Қарақұм мен Борсықұм қазақтарының басқарушысы лауазымы, «жасауыл» атағымен азғырмақ болды – ол бас тартты. Кейін 1856–1857 жж. Ресейге қарсы көтерілісті басқарып, 1860 ж. Жаңқара көлі маңында қаза тапты.

5. Есет Көтібарұлы. Шекті руынан, күші, шешендігі, тактикалық тапқырлығымен танылған, 3000-ға дейін жақтасы болды. 1838 ж. Елек бекінісіне шабуылға қатысты, Жанқожамен бірге Хиуа мен Қоқанға қарсы соғысты; 1847 ж. Жем өзенінде жазалаушы жасаққа шабуыл жасады. 20 жылдай Ресеймен соғысып, 1858 ж. күрестің болашағы жоқ екенін түсініп, бітім жасады; кейін Ырғыз уезі бастығының көмекшісі болды.

6. Жеңіліс себептері. Әлсіз қару мен ескі тактика; жергілікті сипат; бір мезгілде Ресей, Қоқан, Хиуаға қарсы күрес; Ресей гарнизондары мен бекіністерінің өсуі; халықтың бір бөлігінің қолдамауы; биліктің параға сатып алуы мен қорқытуы; көтеріліс ошақтарының бір-бірімен байланыссыздығы.

7. Маңызы. Қозғалыстар Орта Азия хандықтары мен Ресейдің отарлық қанауына қарсы бағытталды; бостандыққа ұмтылыстың өшпегенін көрсетті, Ресейдің Орта Азияға жылжуын біраз уақыт тежеді. А. Добросмыслов Кенесары қаза тапқан соң оның орнын осы батырлар басқанын жазған.

Мысалдар

1. Исатай көтерілісі неге жеңілді? Дайындықтың нашарлығы, нақты бағдарламаның жоқтығы, қарудың әлсіздігі, бір мезгілде хан мен патша билігіне қарсы күрес және Кенесары мен Жоламан жасақтарымен байланыстың болмауы.
2. 1821 жылы Қоқанға қарсы көтерілісті кім басқарды? Рүстем төре («Тентек төре»).
3. 1842 жылы Хиуаның Бесқала бекінісін қиратқан кім? Жанқожа Нұрмұхамедұлы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Барлық қозғалысты тек Ресейге қарсы деп санау – оңтүстікте Қоқан мен Хиуаға қарсы да күрес болды.
• Бесқаланы (Хиуа, 1842) Ақмешітпен (Қоқан, 1853 жылы Ресей алған) шатастыру.
• Есетті сатқын деп бағалау – оқулық оның бітімін күрестің болашағы жоқтығын түсінумен түсіндіреді.
• Жанқожа мен Есетті сұлтан-шыңғыстық деп ойлау – екеуі де қарапайым қазақтан шыққан.

Өзіңді тексер

1. Исатай көтерілісшілері қай басшылардың жасақтарымен байланыс жасай алмады? — Кенесары Қасымұлы мен Жоламан Тіленшіұлы.
2. Қоқан хандығы Түркістанды қай жылы алды? — 1814 жылы.
3. Қоқан әр қазақ отбасынан жыл сайын не алды? — 6 қой, 4 арба сексеуіл, 1000 бау қамыс.
4. Жанқожа 1847 жылы қай қаланы алды? — Жаңақаланы.
5. Есет Көтібарұлы Ресеймен қай жылы бітім жасады? — 1858 жылы.