Қазақ хандығының мемлекеттік-әкімшілік құрылымы

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 147–148, 196–200, 203–207-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 14–22-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 6–18, 21-беттер

Негізгі ұғымдар

• Хан – мемлекет басшысы; хан болу құқығы тек Шыңғыс ұрпағында; ханның бес құқығы: билік, соғыс пен бітім, сыртқы саясат, сот, заң шығару.
• Хан кеңесі (сұлтандар, билер, әскербасылар) және құрылтай (жыл сайын күзде) – биліктің шектеушілері.
• Ақсүйек – төрелер (Шыңғыс ұрпақтары, сұлтандар) және қожалар (ислам таратушылар ұрпағы).
• Қарасүйек – халықтың қалған бөлігі: билер, батырлар, қатардағы көшпелілер.
• Әлеуметтік бөліну экономикалық емес, құқықтық белгіге негізделді; байлық ерекше құқық бермеді.
• Жайылым төртке бөлінді: қыстау, көктеу, жайлау, күзеу.

Теория

1. Мемлекеттік-әкімшілік құрылым.

• Хан – мемлекет басшысы. Хандық институт Алтын Орда мен Ақ Ордадан мұраға қалды: хан тағына тек Шыңғыс ұрпағы отырды, кеңесшілері – уәзірлер, жоғарғы орган – құрылтай.
• Сұлтандар – Шыңғыс ұрпақтары; хан кеңесіне енетін ықпалды топ; ешбір ру-тайпаға жатпады.
• Билер – ру мен тайпа басшылары; үш міндеті – әскербасы, әкімшілік тұлға, сот.
• Хан кеңесі – Тәуке хан құрған орган: барлық ру билері мен әскербасылары енді.
• Құрылтай – үш жүздің беделді өкілдері жыл сайын күзде жиналып, соғыс пен бітім, жайылым мен көші-қон мәселелерін шешті.
• Жүздер – рулар мен тайпалар Ұлы, Орта, Кіші жүзге бірікті; Тәуке тұсында әр жүзге ұлы би (Төле, Қазыбек, Әйтеке) сайланды.
• Заң – «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Жеті жарғы»; дауларды билер соты шешті.

Ерекшелігі – биліктің дара еместігі: хан билігі билер кеңесімен, әдет-ғұрып заңдарымен, рулық құрылыммен теңгерілді.

2. Әлеуметтік стратификация.

Топ	Кімдер	Құқығы мен рөлі
Ақсүйек: төрелер	Шыңғысхан ұрпақтары, сұлтандар	хан тағына құқық; әскери міндеттен басқа міндет атқармады; тән жазасынан құтқарылды; билер сотына тартылмады; бұл артықшылықтар XIX ғ. ортасына дейін сақталды
Ақсүйек: қожалар	Ұлы Далаға ислам таратушылар	XIV ғ. бастап артықшылығы бар топ
Қарасүйек: билер	ру мен тайпа басшылары	әкімшілік және сот ісі; әдет құқығын білетін беделді адам ғана би болды, сондықтан би қызметі мұрагерлік емес
Қарасүйек: батырлар	ерлігі мен қолбасшылығы үшін атақ алғандар	атақты қатардағы жауынгер де, ханзада да ала алды; ру жасақтарын басқарды
Қарасүйек: жыраулар	толғау айтушылар	хан кеңесшісі, ел тағдыры туралы кеңес берді
Қатардағы көшпелілер	қарасүйектің көпшілігі	жағдайы руының атақ-дәрежесімен анықталды

Оқулық қорытындысы: 1) бөліну құқықтық белгімен болды; 2) рулар мен тайпалар үш жүзге бірікті; 3) қоғам әлеуметтік жағынан біртекті болып, таптық күрес болмады – бұл тұрақтылықты қамтамасыз етті.

3. Шаруашылықтың табиғи негізі. Қазақстан аумағының экожүйесі – құрғақ климат, жоғары күн радиациясы, шөлейттің басымдығы, су мен жайылым тапшылығы. Шамамен б.з.б. II мыңжылдықтың соңындағы қуаңшылықта егіншілік тиімсіз болып, көшпелі мал шаруашылығы Ұлы Далада егіншілікке тиімді балама ретінде орнықты. Мал азық, киім, баспана, көлік берді – бұл тіршілікті қамтамасыз ету жүйесі. Рулар жайылымның табиғи тепе-теңдігін сақтау үшін белгілі жер шегінде көшті; қыстаудан басқа жерлерді бәрі бірдей пайдаланды.

4. Мал шаруашылығы. Негізінен қой, жылқы, түйе өсірілді; жылқы мен қойға ерекше мән берілді. Жылқы жүк артатын, салт мінетін, бәйге аттарына бөлінді; түйе – көлік, жүн мен шұбат көзі. Мал – отбасының меншігі, жайылым – ортақ.

Маусымдық көші-қон:

• қыстау – көл жағасы, өзен бойы; желтоқсанда соғым сойылды; қаңтар-ақпан – ең ауыр айлар, жұт мал қырылуына әкелді; қыстаулар бір-бірінен қашық орналасты;
• көктеу – көктемде қой қырқылды;
• жайлау – шөбі шүйгін, салқын солтүстік өңірлер; той, ойын, бәйге;
• күзеу – күзде халық жиналыстары өтті.

5. Егіншілік. Оңтүстік Қазақстанда, Сырдария, Шу, Талас бойында көшпелі мал шаруашылығы отырықшы тұрмыспен ұштастырылды; бұл өңірлер ежелден суармалы егіншілік аймағы болды (тары, бидай, жүзім). Егіншілер мен қолөнершілердің өнімі көшпелілердің мал өніміне айырбасталды.

6. Қосалқы кәсіптер мен салық. Киікті қаумалап, садақпен, қыран құс пен тазымен аулады. Қолөнер мал өнімін өңдеумен байланысты: тері өңдеу, киіз басу – әйелдер, қару, ер-тоқым жасау – ерлер ісі. Басты міндет – әскери міндет. Малшылардан зекет, соғым, сыбаға; егіншілер мен қолөнершілерден құшыр, баж, харадж алынды.

Мысалдар

1. Сұлтан мен би қай топқа жатады? Сұлтан – ақсүйек (төре), би – қарасүйек. Би атағы мұрагерлікпен емес, беделмен берілді.
2. Ақсүйектердің құқықтық артықшылығы? Тән жазасынан құтқарылды, билер сотына тартылмады, әскери міндеттен басқа міндет атқармады.
3. Егіншілерден алынатын салық? Құшыр (сондай-ақ баж, харадж); малшылардан – зекет, соғым, сыбаға.
4. Мал сойылатын, ең ауыр айлар болған маусымдық қоныс? Қыстау (желтоқсанда соғым; қаңтар-ақпанда жұт қаупі).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Байлықты ақсүйектіктің белгісі деп санау – бөліну құқықтық, бай қарасүйек ақсүйек бола алмады.
• Би қызметін мұрагерлік деп ойлау.
• Батыр атағы тек ақсүйектерге берілді деп айту – қатардағы жауынгер де алды.
• Жайылымды жеке меншік, малды ортақ деп шатастыру – керісінше.
• Жайлау мен қыстауды шатастыру.
• Қожаларды билеуші топ деп санау – олар ислам таратушылар ұрпағы.

Өзіңді тексер

1. Хан тағына кімдердің құқығы болды? — Тек Шыңғысхан ұрпақтарының (төрелердің).
2. Қазақ қоғамы қандай екі негізгі топқа бөлінді? — Ақсүйек және қарасүйек.
3. Жайылымның төрт түрі? — Қыстау, көктеу, жайлау, күзеу.
4. Малшылардан қандай алымдар алынды? — Зекет, соғым, сыбаға.
5. Құрылтайда қандай мәселелер шешілді? — Соғыс пен бітім, жайылымдар мен көші-қон бағыты.