XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақ хандығы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 6–7, 23–30, 33, 35, 49, 64–69, 225–228-беттер
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 172, 178-беттер

Негізгі ұғымдар

• Қазақ-орыс байланыстары XVI ғасырдан басталады (елшілік, сауда; Орта жүз – Строгановтар көпестерімен); Қасым хан тұсында Мәскеумен алғашқы байланыс, Хақназар тұсында елшілік қатынас.
• I Петр Қазақстанды Азияға «кілт пен қақпа» деп атады.
• Ертіс бекіністері: Омбы (1716, И. Бухгольц), Железинск (1717), Семей (1718), Өскемен мен Коряков (1720).
• 1731 ж. 10 қазан, Майтөбе – А. Тевкелев елшілігі Кіші жүз ханы Әбілқайырдан ант алды – отаршылдық саясаттың басы.
• 1734 ж. – Орынбор экспедициясы; 1735 ж. – Орынбор қаласының негізі қаланды.
• Форпост – алдыңғы шептегі қорғаныс пункті; редут – топырақ қорғаны бар бекініс.

Теория

1. XVIII ғ. басындағы ішкі жағдай. Тәукеден кейін (1715–1716) Қайып хан тұсында сұлтандар арасында билік үшін күрес, ру мен жүздер алауыздығы басталды; Әбілқайыр (Кіші жүз), Болат, Сәмеке, Күшік (Орта жүз), Жолбарыс (Ұлы жүз) күшейді. Шығыстан жоңғарлар, батыстан Еділ қалмақтары, башқұрттар, солтүстіктен Жайық пен Сібір казактары қауіп төндірді.

2. Ресейдің мүддесі. Қазақстан Ресей үшін:

• Орта Азияға, Үндістанға, Ауғанстанға жылжудың қолайлы жолы;
• Ресей тауарларының рыногы;
• болашақ шикізат пен мал өнімдерінің көзі;
• салық төлеушілер көзі. Ресей шыңғыстықтар арасындағы ішкі ыдырауды да көрді.

3. Алғашқы өзара ұсыныстар. XVIII ғ. алғашқы 30 жылында екі жақ та байланысқа мүдделі болды: қазақ билеушілері сауда мен жоңғарларға қарсы әскери одақ іздеді – 1716 ж. Қайып хан Ресейден жоңғарларға қарсы бірлескен әрекет сұрады, мұндай ұсынысты Әбілқайыр да жасады. Бірақ Швециямен соғысып жатқан Ресей оларды қарастыра алмады.

4. Әскери-барлау экспедициялары мен елшіліктер. 1716 ж. даламен Никита Белоусов, 1717–1718 жж. Борис Брянцев пен Федор Жилин келді; Зайсанға Колмаков, Урусов, Сомов экспедициясы жіберілді. Ресей сауда мен одақтан бөлек бағындыру жолдарын іздеді, бұл қазақ билеушілерінің қарсылығын туғызды.

5. Алғашқы бекіністер – Ертіс шебі. 1716 ж. И. Бухгольц жасағы Омбы бекінісін салды; одан кейін Железинск (1717), Семей (1718), Өскемен және Коряков (1720); аралықта форпостар мен редуттар пайда болды. Жоңғарларға бекіністер қазақтардан, қазақтарға жоңғарлардан қорғану үшін деп түсіндірілді, ал шын мақсаты – Ертіс бойындағы ықпалды күшейту. Н. Коншин шеп алдымен жоңғарлардан, кейін қазақтардан қорғауы тиіс болғанын жазды.

6. Шекаралық қақтығыстар. Себептері: жайылым үшін күрес, бекіністердің салынуына қарсылық, өзара барымта, қазақтардың башқұрт күресіне қатысуы. 1711 ж. 16 мың қазақ жасағы Жайыққа бара жатқан астық керуеніне шабуыл жасап, 300 казакты тұтқындады; 1718 ж. 20 мың қазақ пен қарақалпақ Жайық қалашығын бір ай қоршады. Әбілқайыр: «Жайық суы кеппейінше, қазақтар оның жағасын тастамайды» деді. 1731 ж. Омбы маңында қанды қақтығыс болды.

7. Әбілқайырдың Ресей бодандығын қабылдауы (1731). Аңырақайдан кейін (1730) сұлтандар хан етіп Әбілмәмбетті сайлап, Әбілқайыр мен Сәмеке әскерін алып кетті; Кіші жүз хиуалықтар, түрікмендер, қалмақтар, Жайық казактары мен башқұрттар қоршауында қалды. Осындай жағдайда Ресей әскери көмек көрсетпесе де, жағдайды пайдаланды: А. Тевкелев елшілігі 1731 ж. 10 қазанда Майтөбеде Әбілқайырдан ант алды. Оқулық бұл оқиғаны «Кіші жүздің бір бөлігінің Ресей билігіне өтуі» және отаршылдық саясаттың басы деп бағалайды.

8. XVIII ғ. 30–50-жж. Ресей саясаты.

• 1734 ж. – Орынбор экспедициясы; қазақтарға Жайықтың оң жағалауында көшіп-қонуға тыйым салынды;
• 1735 ж. – Орынбордың негізі қаланды;
• 1748–1755 жж. – билік бастамасымен Орынбор казак әскері құрылды (көп ұлтты: орыс, украин, башқұрт, қалмақ).

Казак әскерлері (Жайық, Сібір, Орынбор, кейін Жетісу) шекараны күзетіп қана қоймай, бекіністер, жолдар салып, көтерілістерді басып, жаңа жерлерді қосуға қатысты. Оларға үлкен жер үлесі, балық, орман, өзен-көлге құқық берілді – олар отаршыл саясаттың тірегі болды.

Жыл	Оқиға
1716	Омбы бекінісі (И. Бухгольц); Қайып ханның одақ сұрауы
1718	Семей бекінісі; Жайық қалашығының қоршалуы
1720	Өскемен мен Коряков бекіністері
1731	Әбілқайырдың анты (Тевкелев, Майтөбе, 10 қазан)
1734	Орынбор экспедициясы
1735	Орынбор қаласы
1748–1755	Орынбор казак әскері

Мысалдар

1. 1731 жылы Әбілқайырдан ант алған Ресей елшісі? А. Тевкелев, 10 қазан, Майтөбе. Белоусов, Брянцев, Жилин – 1716–1718 жылдардағы елшілер.
2. Өскемен бекінісі қай жылы салынды? 1720 ж. Омбы – 1716, Железинск – 1717, Семей – 1718.
3. Ертіс шебінің шын мақсаты? Ресейдің Ертіс бойындағы ықпалын күшейту, алдымен жоңғарлардан, кейін қазақтардан қорғану.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1731 жылы бүкіл Қазақстан Ресейге қосылды деп айту – бұл Кіші жүздің бір бөлігінің ант беруі ғана.
• Ертіс бойындағы бекіністердің бәрін 1716 жылға жатқызу.
• Ресей 1716 жылы қазақтарға жоңғарларға қарсы көмек берді деп ойлау – Швециямен соғыс кедергі болды.
• Қазақтар бекіністерді қарсылықсыз қабылдады деп ойлау – қоршаулар мен қақтығыстар болды.
• Жайық (XVI ғ.) және Орынбор (1748–1755) казак әскерлерін шатастыру.

Өзіңді тексер

1. I Петр Қазақстанды қалай атады? — Азияға «кілт пен қақпа».
2. Омбы бекінісін кім, қашан салды? — И. Бухгольц жасағы, 1716 ж.
3. «Жайық суы кеппейінше…» деген сөз кімдікі? — Әбілқайырдікі.
4. Орынбор қаласы қай жылы негізделді? — 1735 жылы.
5. 1734 жылғы Орынбор экспедициясы қандай тыйым енгізді? — Жайықтың оң жағалауында көшуге тыйым салды.